Hasan di Tiro ve Açe: Bir lider ve bir bölge / Hasan di Tiro: A leader and a region

Mehmet Özay                                                                                                                             03.06.2026

Malay Takımadaları bölgesinin bağımsızlıklar sonrasında ortaya çıkan, üç temel ülkesinden biri olan Endonezya, -diğerleri Bruney ve Malezya-, modern siyasal tarihinin bağımsızlık öncesi sürecin uzantıları olan gelişmelerin doğurduğu ‘sancılarla’ geçirmiş bir ülkedir.

Merkezi hükümet adına, ‘sancı’ olarak anılmayı hak eden gelişmelerden biri, Açe’de 1976 yılında ortaya çıkan ve 2005 yılı 15 Ağustos’unda varılan barış anlaşmasıyla tarih olan ‘Açe Özgürlük Hareketi, -ki bunu bağımsızlık olarak anlamak gerekir- tam da, söz konusu Endonezya bağımsızlığı öncesi süreçte, Açe siyaseti ve toplumu ile bağlantılı gelişmelerin bir izdüşümü olarak gündeme gelmiştir.

Hareketin kurucusu Hasan di Tiro’nun vefatının 16. yılı olan bugün, kısaca bu hususa değineceğim.

Hasan di Tiro’nin bizatihi bireysel yaşamı hem, Açe tarihsel süreçlerini şu veya bu şekilde, hem de, modern Endonezya devletinin ortaya çıkışı ve ilk evrelerine dair yapılaşmalardaki rolü ile bize, bazı hususları aydınlatmada yardımcı olur.

Sondan başlayayım...

Hasan di Tiro’nun, 3 Haziran 2010 tarihinde vefatından bir gün önce Endonezya vatandaşlığına yeniden kabul edilmesinin, teknik ve resmi bir ifadesi olarak vatandaşlık belgesini almıştı.

Bu durum, bize sadece bir birey olarak Hasan di Tiro’nun, Endonezya resmi ve merkezi yönetimi nezdinde nasıl algılandığı ve neye tekabül ettiğini değil, aynı zamanda ona ve onun başında bulunduğu harekete ve benzeri siyasi liderlere ve onların hareketlerine bağlı olanların, uzun yirminci yüzyılda Endonezya merkezi yönetimi nezdinde, ne anlam ifade ettikleriyle de yakından ilintilidir.

Bu bağlamda, vatandaşlık, siyasal bağlılık, aidiyet gibi olguların yerini zamanla içinde, siyasal akışkanlık, aidiyetsizlik ve karşı çıkış gibi yaklaşım ve süreçlerin aldığı bir yapıya gönderme yapıyorum.

Bu söylemde, bir tarafgirlik aramak yerine, bir sosyal bilimci hassasiyetiyle hareket ederek, “Acaba, böylesi bir sürece neler yol açmıştır?” vb. diğer ilintili soruları ortaya koyarak cevap aramak gerekir.

Ulus devlet yapılaşmasını teritoryal olarak Sabang’dan Merauka’ya kadar, bir başka ifadeyle söylemek gerekirse, Malaka Boğazı’nın batı girişinden, Papua New Guinea’ya kadar uzanan geniş bir coğrafyada kurmuş olan Endonezya merkezi hükümetinin, böylesi bir gelişmeye muhatap olmasında, ne tür bir aktörlüğü olduğu meselesi, hiç kuşku yok ki, örneğimizde olduğu üzere, Açe Özgürlük Hareketi ile öncesinde ve aynı dönemde ortaya çıkan diğer benzeri hareketleri anlamak kadar önem arz etmektedir.

Söz konusu bu hareketin ortaya çıktığı 1970’lerin ortasında, Hasan di Tiro’ya yanında yer alan veya ona eşlik eden bireylerin sayısının, bir elin parmaklarını geçmeyecek siyasi elit olmasına rağmen, aradan geçen kısa sürede, hareketin Açe toplumunu şu veya bu şekilde etkisi altına almasının, sıradan bir gelişme olmadığı üzerinde durulmaya değer bir konudur.

Bu durum bize, Hasan di Tiro ile bağlantılı veya bağlantısız, Açe toplumunun çeşitli katmanlarında yer alan, azımsanmayacak ölçüde bireylerin ve grupların kendilerini, Açe merkezli olarak tanımlamalarını doğal ve tarihsel bir süreç kabul etmek gerekir.

Bu cümlede yer alan “bağlantılı ve bağlantısız” ifadesi bize, Hasan di Tiro’nun öncüsü olduğu siyasi harekete katılanlar kadar katılmayanların da olduğunu ancak, ikinci grupta yer alanların kendilerini yine ‘doğal’, tarihsel ve toplumsal bağlamlarıyla Açelilikle tanımlama gibi bir yaklaşım sergilediklerini ansıtıyor.

Bu noktada, söz konusu bu hareketin ortaya çıktığı 1970’lerin ortasında, Hasan di Tiro’ya eşlik edenlerin oluşturduğu siyasi elit olarak adlandırılmayı hak edenlerin yanı sıra, Açe toplumunun çeşitli katmanlarındaki azımsanmayacak ölçüde kişinin kendilerini, Açe merkezli olarak tanımlamalarını doğal ve tarihsel bir süreç kabul etmek gerekir.

Bu durumu anlamlandırabilmek için, iki temel hususa -çok kısaca-, doğrudan ve yakından bakmakta yarar var.

Bunlardan ilki Açe tarihi, ikincisi modern Endonezya devletinin kuruluşu sürecidir.

Önceki yüzyıllar bir yana, 19 yüzyıl boyunca Açe devletinin gerek bölgesinde yani, Sumatra ve Malaka Boğazı çevresinde oynadığı rol gerekse, tüm gelişmeleriyle uluslararası boyutta ele alınan süreçler, Açe siyasal ve toplumsal aidiyetinin gelişmesi ve pekişmesinde rol oynamıştır.

Açelilik özelinde ortaya çıkan söz konusu bu kendinde güçlü siyasal ve toplumsal aidiyetin, aynı şekilde Endonezya devletinin bağımsızlık sürecinde ki, özellikle de, 1945-1949 yıllarını kapsayan bağımsızlık mücadelesinde teritoryal ve siyasal meşruiyetin yegâne zeminini oluşturmasıyla tarihsel bir tekerrür olgusu kadar, Açe’nin daha geniş bir coğrafi ve siyasal yapı içerisinde kendini belirgin kılmasına neden olmuştur.

Bu güçlü teritoryal, siyasal ve toplumsal aidiyetin zaman zaman kendine dönme çabasının teleolojik bir boyut olduğu kadar, bir dizi somut ve pratik siyasal, ekonomik, kültürel bağlamları olduğunu da gözlerden uzat tutmamak gerekir.

Bu vesileyle, Hasan di Tiro’yu vefatının 16. yılında rahmet ve saygıyla anıyorum.

https://guneydoguasyacalismalari.com/tr_tr/hasan-di-tiro-ve-ace-bir-lider-ve-bir-bolge-hasan-di-tiro-a-leader-and-a-region/