SOSYOLOJİ-TARİH etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster
SOSYOLOJİ-TARİH etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster

30 Ekim 2026 Cuma

Gandhi’yi, Mahatma’ yapan nedir? / What is it that makes Gandhi a ‘Mahatma’?

Mehmet Özay                                                                                                                             30.10.2026

3 Ekim Cumartesi günü, 2 Ekim 1869’da doğan Mahatma Gandhi’yi ve ortaya koyduğu mücadeleyi anmak amacıyla, Kuala Lumpur’un Brickfields semtinde, “Netaji Subhas Chandra Bose Indian Cultural Centre”de bir etkinlik gerçekleştirildi.

Malezya-Hindistan Tarihsel Miras Toplumu (Malaysia-India Heritage Society) tarafından düzenlenen etkinlikte Gandhi’nin, Güney Afrika’daki yaşamına ışık tutan film gösterimi ve ardından yapılan panel, bir liderin ortaya çıkışının ve mücadelesinin temel noktalarını ortaya koyması açısından önemliydi.

Bu kısa yazıda, özellikle film üzerinden bazı görüşleri ortaya koyacağım.

‘Mahatma’

Gösterime konu olan filmin adı, “The Making of the Mahatma”. Bu başlık, bize bir bireyin oluşumu ve inşasıyla ilgili olduğu izlenimini veriyor.

Ancak, Sanskritçe “Mahatman’ın yani, “Büyük Ruh”un, Gandhi olduğunun bilinmesi, bizi onun bir toplumsal hareketin lideri olduğunu hatırlatıyor.

Bu durum, aslında bir film üzerinden bir şahsiyetin inşası, bir başka ifadeyle söylemek gerekirse, sıradan bir birey olan Gandhi’nin, ‘mahathan’ unvanına erişmesi, Almanca bir kavramla ifade etmek gerekirse ‘Bildung’ sürecine gönderme yaparken, toplumsallaşmış bir figür olarak Gandhi vasıtasıyla bir toplumun yani, -genel bir yaklaşımla- Hint Alt Kıtası toplumunun özgürleşmesini akla getirir.

Batılı eğitim ve Batılılaşma

İngiliz sömürge yönetimi altında yaşamış ve ardından, yine ilgili sömürgeleştirilmiş toplumların bağımsızlık mücadelelerinde yer almış olan Gandhi, İngiltere’de hukuk eğitimi almış bir liderdir.

Burada, “tıpkı benzerleri” gibi demek mümkündür.

Nihayetinde, sömürge yönetimlerine karşı mücadelelerde, Hint Alt Kıtası, Hint-Çin’i ve Malay Takımadaları coğrafyasında karşımıza çıkan lider profillerinde benzeri bir yönelimi görmek mümkündür.

Eğitim süreçlerinin sömürge yönetimleri için bir ‘ikilem’ olduğunu sonradan görmelerine rağmen, süreci değiştirememiş olmaları da, üzerinde dikkatle durulması ve araştırılması gereken alanlardan birini oluşturmaktadır.

‘Mahatma Gandhi’ olarak bilinen ve Hint altkıtası’nın İngilizlerden bağımsızlığının öncü ismi olarak kabul edilen liderin aslında, özgürlük hareketinin başlatıcısı olduğu iddiası, Hindistan topraklarında gerçekleşmemiştir.

Ne de, bütün bir Hint alt kıtası toplumunu öncelleyen bir siyasal hareket olarak doğmuştur.

Aksine, İngiltere’de hukuk öğreniminin ardından, Güney Afrika’daki Hindistan göçmenlerinin haklarının korunması amacıyla aldığı bir davetle başlayan bir serüvendir onunkisi.

İkircikli durum

Yukarıda dikkat çekilen husus dikkate alındığında, ortada gayet ikircikli bir durum olmadığı söylenemez.

Bir yandan, sömürge yönetimine konu olan bir toplum ve onun ferdi olan Gandhi’nin Londra serüveni onu Batılılaşmış bir ‘Hintli’ yaparken, aynı zamanda öğrenim gördüğü bilim dalından edindiği bilgi ve bunun oluşturduğu ‘güç’ ile aynı sömürgeci gücün, Gandhi’nin mensup olduğu toplumu ana vatanlarından sürüp geniş sömürge topraklarının bir başka bölgesine taşıması ve nihayetinde, ortaya çıkan ‘adaletsizlik’ olgusu, iç içe geçmiş koşulların zorluğuna işaret eder.

Ekranda, bir İngiliz beyefendisi kıyafetiyle beliren Gandhi, artık Batılılaşmış bir Hintli’dir...

Ancak, aynı şekilde, büyük bir özgüvenle Güney Afrika’ya giden ve -tabiri caizse- daha limana ayak basar basmaz sömürge gerçekliğiyle karşı karşıya kalan Gandhi’nin serüveni, temelde bir kişilik değişimi ve evrimini içermesi dolayısıyla, psikolojik bağlam açısından da önem taşımaktadır.

Öyle ki, sahip olduğu diplomanın onu, beyaz adamla aynı kompartımanda seyahat etmesine yetmeyeceği ve bunun bir ilüzyon olduğunu, tren seyahati için aldığı birinci sınıf biletle bindiği vagondan, bir beyaz adamın şikayeti üzerine apar topar dışarı atılmasıyla yerini farklı bir gerçekliğe bırakır.  

Kapitalist yatırımlar ve sömürge

Güney Afrika’da haklarının korunması olarak gündeme gelen kitle, Güney Afrika’da kapitalist yatırımcıların açtığı çeşitli plantasyonlarda çalıştırılmak üzere, İngiliz sömürge yönetimi tarafından Hint Alt Kıtası’ndan getirilen işçilerdir.

Ekonomi-politik literatüründe, İngilizce bir kelime olan ‘coolie’ (kuli) olarak yer alan kavram, temelde sömürge döneminin 19. yüzyılın ikinci yarısında icat ettiği ve 2. Dünya Savaşı veya Pasifik Savaşı'nın başlangıcına kadar yerleşik hale gelen bir olgudur.

Filmde, söz konusu işçilerin dini ve etnik kimlikleri öne çıkarılmazken, maruz kaldıkları adaletsizlikler onları ‘Hindistan kökenli olanlar’ sınıflamasıyla bir toplumsal grup olarak gündeme getirir.

Hint Alt Kıtalı olma gerçekliği, Gandhi’yi Güney Afrika’ya işçilerin haklarının korunması için davet edenlerin, Müslümanların oluşturduğu veya yönetiminde Müslüman bireylerin de yer aldığı bir birliğin oluşmasıdır.

Ancak, Hint Alt Kıtası gerçekliği, filmin çeşitli sahnelerinde ortaya konduğu üzere, aralarında Müslümanların da bulunduğu, genel itibarıyla ‘Hindu’ denilen geniş dini yapı içerisinde yer alan farklı dini gruplar ve bunların ait oldukları etnik yapıların gerçekliğiyle yüzleşmemizi sağlar.

Gandhi’nin, plântasyon sahiplerinin ve de İngiliz yönetimi altında adaletsizliklerle karşı karşıya kalan işçilerin haklarını koruma mücadelesinde başvuru kaynağının yine, İngiliz adalet normları olması, aslında İngiliz sömürge yönetimi için bir çelişkidir.

Gandhi’nin, bizatihi karşı karşıya kaldığı çelişkili kimlik düzeni, yüksek öğrenimli bir Hintli olmasına rağmen ‘beyaz adam’ olmaması gerçeğiyle ortaya konur.

Gandhi’nin Güney Afrika mücadelesinin dönüm noktalarından birini gazetecilik faaliyetidir. Kamuoyu oluşturmanın ve sömürge yönetimi karşısında kamuoyu baskısı oluşturmanın aracı olarak gündeme gelen yayıncılıkta The Indian Opinion adlı gazete öncü bir rol oynar.

“Kuli”

“Kuli toplumu”nu, Batı Avrupa bağlamında bir ‘işçi sınıfı’ olarak değerlendirmenin mümkün olup olmadığını ancak, arşiv ve hâlâ geçerli olduğunu görebilecek şekilde, saha çalışmalarıyla tespit etmek mümkündür.

19. yüzyılın ikinci yarısında yaşananlara genel olarak bakıldığında, bir sınıf hareketinin ortaya çıkması yönünde girişimler olduğu söylenebilirse de, bunun yapısal bir nitelik kazandığını söylemek zordur.

Özellikle, 1860’lardan itibaren baş gösteren dönemin başat eko-politik gelişmelerinin bir neticesi olarak, İngilizlerin Malay Yarımadası’ndaki varlığı nedeniyle Malaya’da—özellikle de, Batı sahil şeridi boyunca uzanan kasabalar ve kırsal bölgelerde —ve benzer şekilde, Hollanda sömürge yönetiminin egemen olduğu Malay Takımadaları’nda, özellikle de, Kuzey Sumatra’da, küresel endüstriyel gelişmelerin doğrudan bir yansıması olarak plântasyon endüstrisinin doğmasıyla gelişme gösteren bir olgudur ‘kuli’.

Bu gelişmenin, Gandhi’nin yaşamıyla örtüşmesi ise, giriş’te dile getirmeye çalıştığım üzere, İngiliz sömürge yönetiminin teritoryal genişliğinin doğurduğu yönetim ve ekonomi ilişkisinden kaynaklanmaktadır.

Gandh’nin genç bir avukat olarak yıllarca Güney Afrika’da Hint Alt Kıtalı ve de Afrikalı işçilerin hakları adına çalışması, onun önce kendi bireysel kimliğinde çeşitli evrilmelere konu olduğunu gösterir.

Bu durum, sembolik anlamda onun ‘mahatman’ unvanını edinişinde ortaya konur.

Buna paralel olarak, Gandhi ile birlikte, sömürge yönetimi ve adaletsizliklerine karşı yine bir direniş ruhunun gelişmesi, etkisini sadece Hint Alt Kıtası'nın bağımsızlığında değil, bugüne kadar devam eden siyasi direnişlerde de sürdürmüştür.

Bu durum bize, Gandhi’nin önce manevi olarak bireysel gelişim ve dönüşüme odaklandığını ve ardından, tedrici olarak geliştirdiği siyasal düşüncesinin kurumsallaşarak önce Güney Afrika’ya, ardından da bütün bir Hint Alt Kıtası’na yayılarak on yıllar sonra meyvesini verdiğini gösterir.

https://guneydoguasyacalismalari.com/tr_tr/gandhiyi-mahatma-yapan-nedir-what-is-it-that-makes-gandhi-a-mahatma/

26 Ekim 2026 Pazartesi

Malay Takımadaları'nda el-Cevaib'i okumak / Reading al-Jawaib in the Malay Archipelago


 

Mehmet Özay                                                                                               27.10.2026

You may watch the talk through the link below:

https://www.youtube.com/live/qC3UjCAO6_k?si=yyxm4jpRDJAOp7xo

24 Ekim 2026 Cumartesi

Ulus-devlet, Müslüman toplumlar ve krizler / The nation-state, Muslim societies, and crises

Mehmet Özay                                                                                                                             24.10.2026

Müslüman toplumların, içinde yaşamakta oldukları ulus-devletlerle ilgili sorunları çeşitli boyutlarda sürgit devam etmektedir.

Karşımızda, adına siyasal bir kavram olan ‘ulus-devlet’ ile bu devletin varlık nedeni olan ‘ulus yani -bu yazıda öncellendiği haliyle, kahir ekseriyeti Müslüman olan toplumlar bulunmaktadır.

Ulus-devlet’in meşruiyeti yani, bu siyasal varlığın kimliği, düşüncesi, kurumları ve eylemleriyle adına ulus-devlet denilen yapının, bu ulus-devletin bizatihi oluşumuna sebep teşkil eden topluma karşı, kendini hakim kıldığı veya kendisine böyle bir ‘güç’ atfedilmesinden hareketle bu toplum üzerinde siyasal egemenlik tesisinde bulunmakta olduğu görüşü akla gelir.

Müslümanların kahir ekseriyette olduğu ulus-devletlerde, yaşanmakta olan krizlerin çokluğu karşısında, sorunların hangisinin öncelikle ele alınması konusunda ortada bir kafa karışıklığı olduğuna kuşku bulunmuyor.

İlgili çevreler arasında kimileri -ki bunlar, gazeteciler, sivil toplumcular, hocalar/alimler, düşünürler, akademisyenler, siyasiler gibi kategorileştirilebilir unsurlardır-, eğitimi, kültürü ve medeniyeti; diğer bazıları toplumsal barışı, siyaseti ve ekonomiyi; diğer başka yapılar ise, güvenliği ve uluslararası ilişkileri öncelleme çabası sergiliyor olabilirler.

Öneriler

Bu çevrelerin ve ortaya koymakta oldukları öncelikli konulardan amaç, yönetim erki ile halk arasındaki ayrışmayı, kopuşu, anlaşmazlığı çözüme kavuşturacak bir öneri sunmaktır.

Yani, bu çevrelerin çözüm önerilerinin var olan krizleri aşmada, öncelikli bir öneme sahip olduğu varsayılmaktadır.

Bu başlangıç noktasında karşımızda var olan, iki temel problemle yüzleşmemiz gerekmektedir.

Öyle ki, halkının kahir ekseriyeti Müslüman olan toplumlarda yönetim erklerinin bir yandan, kendi öz sorumlulukları ile hareket etmeleri beklenirken aynı zamanda, ‘kendilerine karşı hizmet etmekle sorumlu oldukları’ topluma karşı sorumluluklarının tam farkındalıklarıyla ve bilinçle kendilerini ortaya koymaları meselesi kanımca, temel bir duruma tekabül etmektedir.

Ulus-devletlerdeki, siyasal erk ve bu erkin tüm uzantıları bağlamında dikkat çekilen bu “öz sorumluluk” olgusunun, “siyasal ahlâk” ile “anayasal kurallar” gibi iki temel yapıcı unsurla belirlenebileceği konusunu gündeme getirebiliriz.

Bir başka şekilde ifade etmek gerekirse, yukarıda zikr edilen her bir alan veya bu alanlardan sadece, bir bölümüne tekabül edecek şekilde var olan krizler karşısında, ilgili ulus-devletlerin, bir başka ifadeyle, genel olarak hükümetler diyelim, bizatihi kendilerine karşı öz sorumluluklarının “siyasal ahlâk” ile “anayasal kurallar” tarafından biçimlendirilmiş olduğu görülür.

“Siyasal ahlâk”a dair

“Siyasal ahlâk”a dair, elde yazılı metinler olsun veya olmasın, tarihsel bir anlamlı geçmişle bağlantılı olacak şekilde ulus-devlet yapılarının yani, hükümetlerin ve tüm ilgili devlet organlarının ve bu yapılarda yer alan sıradan memurundan, bürokrasinin en üst katmanındaki çalışanlarına kadar olan tüm bireylerin içselleştirildikleri varsayılabilecek bir duruma tekabül ettiğini söyleyebiliriz.

Siyasal ahlâk olgusunun, bir anlamda, doğrudan yaptırıcılığından bahsedilememesi, siyasal ahlâk’ın olmadığı anlamına gelmediği gibi; siyasal ahlâk olgusuna sürekli olarak yapılan atıfların da, bize siyasal ahlâki bir davranışın ortaya konulacağını garanti etmediğini yaşayarak tecrübe ediyoruz.

Siyasal ahlâk kavramı çerçevesinde zikredilmesi gereken hususları, İslam öncesi dönemde, tarihin derinliklerinde ortaya çıkan ilgili milletlerin ‘devlet kurma’, ‘devlet idare etme’ biçimleriyle; İslamlaşma ile başlayan, zamanla kurulan çeşitli boyutlardaki İslam devletleri ile bu devletlere ruhunu kazandırdığı belirtilen İslami nosyonların bugün yeniden ihyası bağlamında yeni açılımların gündeme getirilişini de eklemekte yarar var.

Dile getirilen bu boyutların, günümüz ulus-devletleri yapılaşmasında ortaya çıkıp çıkmamasından, ilgili çevreler tarafından yapılan söz konusu atıfların ‘retoriksel’ boyutu ile mi ortaya konulduğu yoksa, ‘anlamlılık’ kılıcı oluşları ve yapılaştırıcılıklarıy ile mi öncellendiği arasındaki farkı da burada kısaca hatırlatmakta yarar var.

“Anayasal kurallar”

“Anayasal kurallar” bütünü ise, adına bizatihi ulus-devlet denilen yapıların ortaya çıkış ve gelişim süreçlerinde temel yapıcı unsurlar olmaları nedeniyle, yazılı ve hükmedici/yargılayıcı nitelikleriyle ön plâna çıkarlar.

Daha açıkça söylemek gerekirse, hiçbir ulus-devlet yoktur ki, anayasal kurallar bütününe bağlı olmasın...

Anayasal kuralların, gökten zenbille inmediğini, var olan toplumsal şartların neticesi olarak ilgili kurucu çevreler ve yapılar tarafından gündeme getirildiği genel geçer bir bilgidir.

Bu süreç işletilirken, halkın kahir ekseriyeti Müslüman olan toplumsal dinamiklerin dikkate alındığını en azından, ‘teorik’ olarak varsaymak mümkündür.

Bununla birlikte, halkının kahir ekresiyeti Müslüman olan toplumların içinde yaşadıkları ulus-devletlerin ne türden anayasal sistemlere ve de dolayısıyla, anayasal kurallara sahip oldukları kadar, bunların yukarıda dikkat çekilen “siyasal ahlâk” nosyonuyla ne denli irtibatlı bulunduğu dikkatle incelenmeye değerdir.

Halklar

Öte yandan, yine genel itibarıyla bakıldığında, söz konusu bu devletlerin kendi halkları karşısında meşruiyetlerinde kayda değer bir sorun olduğunu görmek, hiç kuşku yok ki, temel bir çıkış noktasını teşkil edecektir.

Meşruiyeti yani varlığı, kimliği, düşüncesi, kurumları ve eylemleriyle adına, ulus-devlet denilen yapının, kendisine karşı sorumlu olduğu topluma karşı, hakimiyet tesis ettiği veya kendisine böyle bir ‘güç’ atfedilmesinden hareketle bu toplum üzerinde siyasal egemenlik tesisinde bulunmakta olduğu görüşü akla gelir.

Bu kısa tanımın bize ulus-devlet bünyesinde yer alan ve adına, ‘toplum’ denilen geniş yapının hangi süreçlerle siyasi erki meşruiyete davet ettiği veya meşruiyeti ona devrettiğini görmüyoruz.

Bununla birlikte, bu siyasi yapının yani, ulus-devlet’in bir kavram olarak içinde yer alan ‘ulus’ olgusundan hareket edecek olursak, ortada gizli-açık bahsi geçen toplumun  egemenlik sürecinde yeri olduğu görülecektir.

https://guneydoguasyacalismalari.com/tr_tr/ulus-devlet-musluman-toplumlar-ve-krizler-the-nation-state-muslim-societies-and-crises/

21 Ekim 2026 Çarşamba

MALAY TAKIMADALARI’NDA İSLAMLAŞMA SÜRECİ KUZEY SUMATRA

Mehmet Özay                                                                                                                            21.10.2026 

İslam coğrafyasının tarihsel açıdan önemli bir parçasını teşkil eden Malay Takımadaları’nın İslamlaşma süreci, üzerinde durulması gereken bir konudur. İslam tarihi eserlerinde hak ettiği yeri bulmasa da, genelde Takımadalar coğrafyası ve özelde, Kuzey Sumatra’nın İslamlaşması İslam’ın diğer coğrafyalardaki tecrübesinden ayrılan özellikleriyle dikkat çeker. Yüzölçümü ve demografik yapısıyla, günümüz Güneydoğu Asya’nın yaklaşık yarısını teşkil eden Malay dünyasının geniş İslam toplumlarındaki yerinin anlaşılabilmesi, tarihî gerçekler ve gelişmelerle yakından ilişkilidir.[1] İklim ve coğrafi gerçeklik, insan ve kültür yapısı, ekonomi ve denizcilik gibi alanlarla birlikte değerlendirilmeyi hak eden bu süreçler, aynı zamanda bölgenin İslam öncesi dönemden itibaren varlık kazanan kozmopolit yapılaşmasının genişleyerek sürdüğünü de ortaya koymaktadır. 

Genel itibarıyla İslam, Hint Okyanusu ve Çin üzerinden erken dönemden itibaren bölgede etkisini göstermiştir.[2] Bununla birlikte, yaygın kanaat Kuzey Sumatra’da Açe topraklarının, bu sürecin önemli bir parçasını oluşturduğunu ortaya koyar. Bu çerçevede, söz konusu coğrafya, tarih boyunca etkin ve süreklilik arz eden Kuzey Sumatra’daki Açe bölgesindeki site devletlerinin ve sultanlıkların bağımsızlığı ile kendine özgü sosyokültürel ve ekonomik nitelikleri çerçevesinde değerlendirilmelidir.[3] Buna ilaveten bölgeyi tanımlarken, Güneydoğu Asya ve/ya Endonezya şeklinde tanımlamanın, tarihsel gerçekliklerle örtüşmediğinin altı çizilmelidir. Bu nedenle, okuduğunuz incelemede bölgeye yapılan atıflarda Hint Okyanusu ve Malay Takımadaları şeklinde bir adlandırma ve coğrafi konumlandırma tercih edilmiştir. Ayrıca, bölgenin antropolojik ve sosyolojik gerçekliğinden hareketle, ‘geniş Malay dünyası’ tabirine de yer verilmektedir.

Elinizdeki kitapta, Açe’de erken dönemlerden itibaren ortaya çıkan İslamlaşma süreci genel hatlarıyla ve kronolojik açıdan ele alınmıştır. Bu noktada, eser giriş ve sonucun dışında, dört ana bölümden oluşmaktadır.


[1] Çalışmada yer yer dile getirdiğimiz üzere geniş Malay dünyası kavramı tarihsel ve antropolojik gerçeklik açısından Sumatra’dan başlayarak en doğuda Flores’e kadar uzanan ve içinde Filipinler bölgesini de içerecek şekilde tüm Takımadalar’ı içine alır. Bununla birlikte, çeşitli tarihsel ve toplumsal süreçler nedeniyle kültürel ve dilsel farklılıklar kendini göstermektedir. Bk. G. J. F. Biegman. (1894). Hikajat Poelau Hindia, Batawi: Pertjitakan Goebernemen, s. 3. Bunun yanı sıra, diğer bazı kaynaklar bize Malay toplumunun antropolojik yayılımını Hint Okyanusu’nda Madagaskar’dan Pasifik’teki küçük adalara değin geniş bir çerçevede değerlendirmektedir. Lah Husny. (1972). “Butir butir Adat Budaya Melayu Pantai Sumatera Timur”, p. 19.

[2] İslam öncesi dönemde Doğu-Batı ticaret süreçlerinde, Arap ve Çinlilerin doğrudan ve/ya dolaylı etkileşim içinde bulunduklarına işaret eder. İslam’ın erken döneminde Hz. Peygamber'in, Vehb bin Kebşe'yi Çin hükümdarına elçi olarak göndermesi mevcut bir yapıyı ortaya koymaktadır. Bk. Samuel M. Zwemer; Arthur Judson Brown. (1908). The Nearer and Farther East: Outline Studies of Moslem Lands and of Siam, Burma and Korea, New York: The Macmillan Company, s. 130. Bununla birlikte, bazı yazarlar, 16. yüzyıl öncesine dair Sumatra tarihi hakkında karamsar bir tablo ortaya koymaktadırlar. Bunun temel sebebi, bölgeyi ziyaret eden Çin, Arap ve Avrupalıların bölge tarihine dair veriler bırakmamış olmalarından kaynaklanmaktadır Djajadiningrat, Raden Hoesein. (). “Critisch Overzicht van de in Maleische Werken Vervatte Gegevens Over de Geschiedenis van Het Soeltanaat van Atjeh”, s. 142. Bununla birlikte, Marco Polo, İbn Batuta ve Zheng Ho gibi seyyah ve denizcilerin konumuzla doğrudan bağlantılı olmak üzere Kuzey Sumatra bölgesine ziyaretlerine dair veriler bulunmaktadır. Bunun yanı sıra, Raja Raja Pasai gibi yerli kaynaklar ve mezar taşları gibi arkeolojik veriler, bölge İslamlaşma süreçlerinin aydınlatılmasında rol oynamaktadır.

[3] Sumatra Adası’nın kuzeyinde Açe denilen toprakların sınırları adanın doğusunda Tamiang bölgesinden, Batı Açe kıyılarında Trumon (veya Singkil) denilen bölgeye kadarki alanı kapsar. G. P. Tolson. (1880). “Acheh: Commonly Called Acheen”, Journal of the Straits Branch of the Royal Asiatic Society, s. 37; C. Snouck Hurgronje. (1906). The Acehnese, (Tr.: A. W. S. O’Sullivan), Vol. 1, Leiden: E. J. Brill, s. 1; Anthony Reid. (1987). “The Identity of ‘Sumatra’ in History”, Cultures and Societies of North Sumatra, (ed.), Rainer Carle, Veröffentlichungen des Seminars für Indonesische und Südseesprahen der Universitat Hamburg, Band 19, Hamburg: Dietrich Reimer Verlag, s. 25.

19 Ekim 2026 Pazartesi

El-Cevaib gazetesi ve Malay Dünyası ve Osmanlı ilişkileri / The Al-Jawaib newspaper and relations between the Malay World and the Ottoman State

Mehmet Özay                                                                                                                             17.10.2026

El-Cevaib’i konuşmak...

Yazılı basın organlarının, modernleşme süreçlerindeki yeri yadsınamaz.

Bu durum, aynı zamanda yazılı basın vasıtasıyla, Müslüman toplumların geçirdikleri evrelere tanık olmaya ve bu toplumların birbirleriyle haberdarlıklarının gelişmesine matuf hadiseleri anlamaya el vermektedir.

Bu yazıda, el-Cevaib (al-Jawaib) bağlamında basın, modernleşme ve Müslüman toplumlar ilişkisine kısaca değineceğim.

Ama gazetenin tüm süreçlerinde yer alan sahibi ve editörüne dair biri iki hususa değinmekte yarar var.

Beyrut’ta, bir Osmanlı Arap Hıristiyan ailesine mensup olan Ahmed el-Şidyaq, entellektüel bir çevrede yetişmiş olmanın getirdiği avantajlar, dönemin Doğu-Batı ilişkisinde kurumsal yapıların varlığı içerisinde kendisine bulduğu yer sayesinde gayet hareketli ve renkli yaşamının son evresinde Müslüman olmuş, İstanbul’a yerleşmiş ve Osmanlı basın dünyasına yeni bir alan açmıştır.

El-Şidyaq’ın İstanbul’a yerleşmesi ‘tarihi bir şanstan’ öte, onun sahip olduğu entellektüel ilgi ve çabasının, dönemin Osmanlı saray çevresinin, siyasetinin yeni açılımlar ve yönelimlere olan ihtiyacıyla birleştiğini ileri sürmek gerekir.

Basın ve modernleşme

Batı Avrupa’da, modern dönemi belirleyici kılan özelliklerin başında yazılı basın kabul edilebilir.

15. yüzyıl ortalarında, Almanya’da Johannes Gutenberg’in Mainz’da başlattığı sürecin, Müslüman toplumlarda ne türden bir karşılık bulduğu konusu, en az yazılı basının sahip olduğu kendinde özellik kadar önemlidir.

Bu önem, Müslüman toplumların modernleşip modernleşmediği gibi keskin bir toplumsal değişimin yaşanmasından öte, bu toplumların yazılı basını, -en azından kendi vechelerinden- ne şekilde etkin kullanıp kullanmadıkları ile de ele alınmaya değerdir.

Modernleşme bağlamında yazılı basın olgusunu ele alırken, “bizde var olan yazılı veriler ve değerler”, “geleneksel toplumda, bilgi üretimi ve yayılımı” gibi konularındaki yaklaşımları yok sayıyor değilim.

Ancak, modernleşme sürecinin nerede başlayıp nereye evrildiği, bu uzun süreçlerde kimlerin ne türden roller oynadıkları meselesi de, yine modernleşme olgusunun kendisi kadar ele alınıp sorgulanmayı hak ediyor.

Malay Dünyası bağlamı

Bunları dile getirirken, bu konuların bugüne kadar gündeme getirilmediğini, tartışılmadığını ileri sürüyor değilim.

Bu konuyu burada ele almak suretiyle, geçmişte -örneğin, 19. yüzyıl ikinci yarısında, Malay Dünyası ve Osmanlı ilişkileri bağlamında yaşanan ancak, bugüne değin etkisi hakkıyla ortaya konulmamış olan yazılı basın varlığına dikkat çekmek istiyorum.

Bu noktada, 1861 yılından 1885 yılına değin Osmanlı İstanbul’unda yayın hayatını inişli çıkışlı süreçlerde devam ettirmiş olan el-Cevaib adlı Arapça gazetenin, yukarıda dikkat çekilen konu bağlamında sahip olduğu önemin altını çizmekte yarar var.

El-Cevaib’in, aşağı yukarı 24 yıllık yayın hayatında, Malay Dünyası ve Osmanlı ilişkileri bağlamında bir yeri var mıdır; şayet varsa bunun yanı sıra, bu ilişkileri aşan bir boyutun gelişmesindeki rolünü yeniden incelemek, anlamak, değerlendirmek ve yorumlamak gerekiyor.

Bu durum, birden fazla alana dair ilgi alanımızın genişlemesine, yeni bilgilenmelere imkân tanımasına ve böylece, yeni fikirler üretmemizi mümkün olacaktır. 

Örneğin, geçmişte siyasal ve toplumsal ilişkiler gibi alanlarda ne tür potansiyellerin ortaya çıktığı; bu potansiyellerin ne denli mantıklı bir şekilde değerlendirilebildiği; nerelerde hatalar yapıldığı; ne tür işbirliklerinin kapısının aralanmaya çalışıldığı; Müslüman toplumların yaşadıkları siyasal ve kültürel değişimlerinin, ne denli küresel yankı bulduğu gibi hususlar incelenmeye değerdir.

Çoklu süreçler

Bu süreç, bize Malay Takımadaları’nda öne çıkan gayet önemli gelişmelerden birinin, yani Kuzey Sumatra’da Açe Devleti sınırlarında ‘Hollanda Savaşı’ olarak bilinen sömürge savaşının 1873 yılı Nisan ayında başlamasıyla yaşanan erken dönem gelişmelerin, el-Cevaib gazetesi vasıtasıyla gündeme taşınmasıyla, Osmanlı merkezinden yani, İstanbul’dan başlayarak, Osmanlı coğrafyası ile Doğusu ve Batısı ile bilinen dünyada -çokça, Avrupa’da ve Malay Takımadaları’nda, bulduğu karşılıktır.

Burada sorgulamaya konu olanın sadece, el-Cevaib gazetesi olmadığı aksine, çoklu süreçlerin el-Cevaib vasıtasıyla gündeme gelmesidir.

Bu çerçevede, dikkat çekilmesi gereken hususlardan, en azından bazıları şu şekilde sıralanabilir:

Malay Takımadaları Müslüman toplumları üzerindeki etkisi; Malay Takımadaları’nın belirli bölgelerindeki gelişmelerin, el-Cevaib’de yayınlanmasıyla, İstanbul başta olmak üzere Osmanlı toprakları ve diğer bölgelerdeki Müslümanların, Takımadalar’daki gelişmelerden haberdarlıkları; Malay Takımadaları’ndaki gelişmeler üzerinden Avrupa devletlerinin kendi aralarında zuhur eden ve küresel kapitalizmin yeni bir evresi dolarak adlandırılması gerekn gelişmeler, vb.

Bu ve benzeri sorulara ancak, el-Cevaib gazetesinin nüshalarını tek tek ele alarak cevaplandırmak mümkündür.

https://guneydoguasyacalismalari.com/tr_tr/el-cevaib-gazetesi-ve-malay-dunyasi-ve-osmanli-iliskileri-the-al-jawaib-newspaper-and-relations-between-the-malay-world-and-the-ottoman-state/

26 Eylül 2026 Cumartesi

Saffet Bey ve Anthony Reid: Malay dünyası ve Osmanlı ilişkilerinin anlaşılması sorunu / Saffet Bey and Anthony Reid: The problem of understanding relations between the Malay world and the Ottoman State

Mehmet Özay                                                                                                                             26.09.2026

Malay dünyası ve Osmanlı ilişkilerinin başlangıcını oluşturan ve tarihi bir vak’a olarak bize aktarılan, “iki gemi” olgusuna dair Saffet Bey’in ve Anthony Reid’in makalelerini karşılaştırmaları olarak değerlendirmeye devam ediyorum.

Bir önceki yazıda, Saffet Bey’in konuyla ilgili kaleme aldığı ve iki makale halinde yayınladığı çalışmasına dair yaklaşımımı büyük ölçüde tamamlamıştım.[1]

Bu yazıda, Reid’in makalesinin özellikle, Saffet Bey’den alıntı yaptığı, gizli/açık referansta bulunduğu bölümler bağlamında genel bir değerlendirmede bulunacağım.

Varsayımlar gerçekliği(!)

Reid, bu noktada tespit edebildiğim kadarıyla makalesinde, on yedi varsayım cümlesi kullanıyor.

Bu durum, Reid’in, Saffet Bey’den alıntı yaptığı bölümlerin konuyla ilgili kesin bilgi vermediğini ortaya koyuyor.

Bunun yanı sıra, Reid, bu hususları kesin veriye dayandıracak bir girişimde de bulunmadığını gösteriyor.

Bununla birlikte, Reid, makalesinin sonunda önemli bazı açıklamalarda bulunuyor.

Öyle ki, ‘Ek’ bölümünde, Leiden’da yayınlanan Encyclopedia of Islam’ın I. Cildinde s. 743’deki ‘Atjeh’ maddesine ve Safffet Bey’in makalesinin ikinci bölümüne (678-683)  ‘değerlendirme’ yapıyor.

Burada, ilgili ‘Atjeh’ maddesinin yazımında bir tarih dönüştürme konusunda ‘hata yapıldığına’ dikkat çekiyor.

Ardından, Saffet Bey’in makalesini kendisinin “nasıl anladığına” dair bir açıklama yapıyor.

Buna göre, adını daha önce zikrettiğim Salih Özbaran ve dönemin önemli oryantalistlerinden olan Bernard Lewis’in söz konusu metnin çevrilmesindeki katkılarına değiniyor.

Ancak, bu iki ismin Saffet Bey’in iki makalesini tümüyle mi İngilizce’ye çevirdikleri yoksa, bu iki makalenin ana noktalarını ele alan bir özeti mi, Reid’le paylaştıklarını söylemek biraz güç.

Önemli değerlendirmeler

En azından, Reid, çalışmasının son üç sayfasında özet olarak konuyu değerlendiriyor.

Bu noktada, Saffet Bey’i, “deniz tarihçisi” olarak tanıtan Reid, Saffet Bey’in makalesinin “akademik bir bağlamda yazılmadığını” da eleştiri olarak ortaya koyuyor.[2]

Reid, Saffet Bey’in, “Açeli elçilenin İstanbul’da yabancı elçilere tahsis edilen bir yerde kaldığını” söylediğine değiniyor.[3]

Oysa, Saffet Bey, bir bilinmeze yani, Açeli elçilerin Sultan 2. Selim tarafından ‘bir tarihi şans’ üzere görülmeleri üzerine, İstanbul’da geçirdikleri birkaç yılda nasıl ve nerede yaşadıklarına açıklık getirmek adına, genel bir bilgiyi paylaşıyor o kadar.

O bilgi de, Osmanlı başkentine gelen yabancı elçilerin ki, özellikle de, Müslüman elçilerin, “Fatih yakınlarında ayrıca bir ‘Elçi Misafirhanesi’”nde kaldıkları yönündedir.

Bu durum, Açeli elçilerin Fatih yakınlarındaki elçi misafirhanesi’nde kaldıkları anlamına gelmiyor.

Kaldı ki, burada kalabilecek olan elçilerin Osmanlı bürokrasisinin ilgili kanallarınca tanınmış, kaydı tutulmuş ve hatta, saray ile irtibata geçilerek vezir, vezir-i azam veya dönemin sultanıyla görüşmeleri konusunda girişimler başlatılmış olsa gerek!

Ancak, bu süreçlere dair elimizde herhangi bir veri yok maalesef.

Kılıç, kalkan

Reid, Saffet Bey’in Katip Çelebi’nin ‘Cihannüma’ ve Ebu Bekir Dimişki’nin ‘Coğraf’ kitaplarına atıfla Açe’den çok az bahsettiklerine gönderme yapıyor. Bu da, Açelilerin “çok iyi savaşçı oldukları ve silah ve kılınç yapmayı Türklerden öğrendikleri”dir.[4]

Saffet Bey’in metnine baktığımızda bu alıntının tam ifadesi şöyle olduğu görülür: “... Açelilerin çenkçi olduklarını, top dökmeyi; kılıç, mızrak tutmayı bildiklerini bunları hep Türklerden öğrendikleri ...”[5]

Bir başka ifadeyle söylemek gerekirse, Açeliler, sadece silah ve kılınç yapmayı değil, “mızrağın nasıl tutulacağını” dahi Türklerden öğrenmiştir!

Saffet Bey, bu cümlelerinin devamında şunu da söylüyor: “... bundan on yıl, sonra miladın 1579 Hicri 986. yılında Menluyis(!) denilen bir Portekiz amiralinin on iki gemilik filosuyla bunları fena halde bozduğunu ve yüz gemi kadar kayıp ettiklerini söylüyor ...”[6]

Ancak, Reid, bu hususa değinip, Açelilerin Türklerden kılıç kalkan kulanmayı ne de top dökmeyi öğrenmelerinin denizci Portekizliler karşısında pek de işe yaramadığını söylemiyor.

Ayrıca, burada adı geçen Portekiz amirali, ‘Dom Luís de Ataíde’ olmalıdır.

Reid, Saffet Bey’in makalesinden son olarak, Açeli Raca’ya atıfla Açe’ye gelen iki gemi ile bir Türk elçisi ki adı Seyyid el-Kemal’e gönderme yapıyor.[7]

Mit, gerçeklik ve iki Türk tarihçisi

Bunun ardından, “iki Türk tarihçisinin Saffet Bey’in makalesinden hareketle konuyu yeniden gündeme getirdiklerini söylüyor. Bu tarihçiler İsmail Hakkı Uzunçarşılı ve ikincisi İsmail Hakkı Danişmend.

Ancak, Reid, burada ilginç bir yorumda bulunarak Saffet Bey’in metninin diğer yazarlar, yani yukarıda zikredilen yazarlar için “tarihi gerçek” (become fact) olduğu hipotezini gündeme getiriyor.

Reid, şöyle özetliyor: Uzunçarşılı, çalışmasında sadece bir paragraf ile yer vererek, nihayetinde Sumatra’ya “iki gemi”nin gittiğini; Danişmend ise, Sultan 2. Selim’in name-i humayununda da zikredilen tüm filonun yani, topla 21 geminin Sumatra’ya gittiğini söylüyor” diyor.

Reid, Osmanlı tarihçilerinin içinde bulundukları durumu özetliyor bu kısa açıklamasıyla...

Aslında, bu yazı dizisinin başından bu yana ortaya koymaya çalıştığım husus tam da, bu ve bunun bizzat Anthony Reid tarafından tekrarlanmış olduğunu ileri sürüyorum.

Konuyla ilgilenen günümüz Türk yazarlarının, neyi nasıl anlattıklarına dair verileri bu yazı dizisinde gündeme getirmedim.

Sadece, Saffet Bey’in metnini inceleme konusu yaparak, “iki gemi” olgusunun nasıl olup da Güneydoğu Asya ve Açe tarihçisi unvanına sahip olan Anthony Reid tarafından bugüne kadar detaylı inceleme konusu yapılmadan, 1969 yılındaki makalesinde ortaya koyduğu şekliyde diğer çalışmalarına konuyu aksettirdiğidir.

Sebep

Reid’in, 1969 yılında yayınlanan makalesini, bir örnek çalışma olarak ele almamın temel sebebi, ortaya konulan söylemin bugüne kadar tartışılmamış olması ve Reid sonrası diğer ilgili sosyal bilimciler tarafından tekrara konu olmasıdır.

Bununla kastım, bölge tarihçisi olması hasebiyle Anthony Reid’in çalışmalarının, söylemlerinin birer ‘norm’ veya ‘gerçeklik’ olarak algılanarak diğer araştırmacı ve yazarlarca tekrarlanmış olmasıdır.

Buna dair, erken dönem örneklerden birini vereceğim.

Reid tarafından öne sürülen, Açe ile Osmanlılar arasında daha yakın ilişkiler bulunduğuna dair tez, araştırmaları sırasında Reid'e danışan bazı genç Avustralyalı araştırmacıların çalışmalarına da yansımıştır. Reid'in konuyla ilgili yaklaşımı, bu çalışmalarda da karşılığını bulmaktadır.

Örneğin, Açe'de sanat üzerine çalışan Barbara Leight, Açe'deki Osmanlı unsurlarına —her ne kadar kısaca olsa da— değinmiştir. Yine Leight, Osmanlı kaynaklarından veya diğer kaynaklardan doğrudan, özgün ve kesin veriler toplamaksızın, bizzat Reid'den ve onun —muhtemelen— ilk dönem makalelerinden öğrendiklerini tekrar etmektedir Leight,[8] Reid'den alıntı yaparak şöyle belirtir: "Türk askeri taktiklerinin, askeri mühendisliğin ve topçuluğun Açeliler tarafından kullanılmaya devam edilmesinde Türk etkisi varlığını sürdürmüştür".

Buna ek olarak, yine Reid'in bu konudaki anlatısına atıfta bulunarak şunları kaydeder: "Reid bize, kültürel açıdan Açe'nin Batı'daki Müslüman ülkelerle yakın temasını koruduğunu anlatır. Ayrıca Arapçanın öneminden ve bu dil ile yazı sistemine dair bilginin üst sınıflar arasında yaygın olduğundan bahseder. 17. yüzyılın başlarında Açe tarafından yazılan diplomatik mektupların birçoğunun —Lancaster ile Kraliçe Elizabeth'e gönderilen mektup da dahil olmak üzere— Arapça kaleme alındığı görülmektedir. Türkiye ile olan ilişki yüzyıllar boyunca önemli görülmüştür. 1873 gibi geç bir tarihte dahi Açeliler, Hollandalıları püskürtmek amacıyla Türk askeri desteği talep etmişlerdir".[9]

Bilimsellik ve gerçeklik

Girişte dile getirdiğim üzere Reid, makalesinde Saffet Bey’in çalışmasına atıf yaparken, kurduğu 17 varsayım cümlesine rağmen, ilerleyen dönemde bu varsayımları yadsıyacak veya doğrulayacak veriler ortaya koyup koymadığı incelenmeye değerdir.

Öyle ki, bu durum, böylesi bir konuyu ilk defa ele alan genç bir akademisyen için kabul edilebilir bir mazeret şeklinde sunulabilir.

Hele hele, Anthony Reid gibi Güneydoğu Asya tarihinde son elli yılda ismini önemle zikredilen bir tarihçi ise, genç yaşlarında bu girişimi hoş görülebilir.

Ancak, Reid, Malay dünyası ve Osmanlı ilişkileri bağlamında ciddi denilebilecek ilk teşebbüsünün ardından, burada elde ettiği verileri daha sonraki çalışmalarında da kullanması tarihçilik adına ne kadar hoş görülebilir, tartışmaya açılmayı bekliyor.

 “İki gemi” olgusuna açıklık getirmek amacıyla, Saffet Bey ve Anthony Reid’in görüşlerini karşılaştırmalı olarak ele almaya çalıştığım yazıların bizi getirdiği nokta bu iki ismin, tarih biliminin sınırlılıkları ile subjektif-romantik yaklaşımı ortaya koymuş olmalarıdır.

Her ne kadar, Reid, yukarıda aktardığım üzere, Saffet Bey’in ve diğer iki Türk tarihçisinin yaklaşımlarına eleştirel bir yaklaşım sergiliyormuş yaklaşımı ortaya koysa da, bunda devamlılık göstermeyerek, sonraki diğer eserlerinde konuyu tekrar edenler arasında yer almıştır.

Bu durum, maalesef Osmanlı’nın “okyanus denizciliği” bağlamında çok yönlü olarak değerlendirilmesi gereken bir konu üstün körü ele alınarak etkileri bugüne kadar devam eden kanımca, yanlış bilgi ve yanlış yorumlamalara neden olmuştur.

Bu durum bize, tarih biliminin kronolojik gelişim üzerinden değerlendirilemeyeceği gibi, kaynak çeşitliliği ve kaynakların mantıksal bir yaklaşımla değerlendirilmesi gerektiğini bir kez daha hatırlatıyor.

Bunların ötesinde, Saffet Bey ve Reid’in çalışmalarında ortaya koydukları görüş darlığının, disiplinlerarası ve çoklu disiplinler yaklaşımını uygulamamış olmalarından kaynaklandığını söylemek yanlış olmayacaktır.

https://guneydoguasyacalismalari.com/tr_tr/saffet-bey-ve-anthony-reid-malay-dunyasi-ve-osmanli-iliskilerinin-anlasilmasi-sorunu-saffet-bey-and-anthony-reid-the-problem-of-understanding-relations-between-the-malay-world-and-the-ottoman-stat/



[1] Saffet Bey’in peşpeşe yayınladığı iki makalesi şunlardır: Saffet Bey. (1327/1911). “Bir Osmanlı Filosu’nun Sumatra Seferi”, Tercüme-i Osmani Encümeni Mecmuası, 1 Teşrin-i Evvel 1327/14 October 1911, Cüz 10, Bab-ı Âli Tarih-i Osmani Encümeni, İstanbul. Ahmet İhsan Şürekası, Matbaa-i Milliye Osmani Şirketi. (604-614); Saffet Bey. (1327/1912). “Bir Osmanlı Filosu’nun Sumatra Seferi”, Tarihi Osman-i Encümeni Mecmuası, Kanun-u evvel 1327 (December 1912), 11. Cüz, Ahmet İhsan Şürekası. (678-683).

[2] Anthony Reid. (1969). “Sixteenth Century Turkish Influence in Western Indonesia”, Journal of Southeast Asian History 10 (3), s. 412 (395-414).

[3] Anthony Reid. (1969). A.g.m., s. 413.

[4] Anthony Reid. (1969). A.g.m., s. 413.

[5] Saffet Bey. (1327/1912). “Bir Osmanlı Filosu’nun Sumatra Seferi”, Tarihi Osman-i Encümeni Mecmuası, Kanun-u evvel 1327 (December 1912), 11. Cüz, Ahmet İhsan Şürekası, s. 681.

[6] Saffet Bey. (1327/1912). A.g.m., s. 681.

[7] Anthony Reid. (1969). A.g.m., s. 414.

[8] Barbara Leight. (1983). Design Motifs in Aceh: Indian and Islamic Influences”, The Malay-Islamic World of Sumatra: Studies in Politics and Culture, (ed.: John Maxwell), Monash University, s. 5. (3-34).

[9]  Barbara Leight. (1983). A.g.m., s. 5. 

24 Eylül 2026 Perşembe

Malay dünyası ve Osmanlı ilişkilerinde Saffet Bey ve Anthony Reid’in görüşlerinin benzerliği (2) / The similarity between the views of Saffet Bey and Anthony Reid regarding relations between the Malay world and the Ottoman State (2)

Mehmet Özay                                                      24.09.2026

Malay Dünyası ve Osmanlı ilişkilerinde sembolik önemine kuşku olmayan, “iki gemi” olgusuna dair yazı dizisine devam ediyorum.

Bir önceki yazıda, Saffet Bey’in makalesinde Rumiler gerçeğini ortaya koymuştum.

Rum/i

Bu makale üzerinden Osmanlı’nın Açe ile ilişkilerine dair, ilk önemli makaleye imza atmış olan Anthony Reid, her nasılsa Saffet Bey’e atıf yapmasına rağmen, ‘Rumi’ konusuna kendi makalesinde değinmiyor.

Sadece, ilk sayfada Malay kaynaklarında ele alınan ‘Rum’ olgusuna değindiği kısım ki, o da konuya giriş yapma anlamında önce Yunan/Roma, Bizans ve ardından, Osmanlı’ya miras kalan ‘Rum’ ya da kaynaklarda geçtiği haliyle söylemek gerekirse, ‘Raja Rum’ kavramına kısaca değinmekle sınırlandırıyor.

Bu noktada, Reid, özellikle Nureddin er-Raniri tarafından kaleme alınan Bustan’un Salatin başlıklı eserde, doğrudan Osmanlı’ya gönderme yapan bölümlere dikkat çekiyor.

Reid’in Saffet Bey’in dikkat çektiği Rumi olgusuna vurgu yapmaması onun, gizli/açık iki gemi olgusu ve Osmanlı askerleri varlığı gibi hususlarda Osmanlı Devleti’nin süreci yönettiğini düşündüğünü veya inandığını akla getiriyor.

Buradan, Saffet Bey’in ‘gemiler’ konusuna açıklık getireceğini düşündüğüm anlatısına geçiyorum.

21 gemi ve tehir

Sultan 2 Selim emriyle hazırlanan -irili ufaklı- toplam 21 parça geminin,[1] Yemen isyanı nedeniyle Sumatra’ya gidememesi konusunu, “... Tam kalacakları sırada, Yemen işi büyüdü. Gemilere çok iş çıktı. Ne yapsınlar, işi bir yıl sonraya bıraktılar. Filo bu yılı Mısır’dan Moha’ya, Aden’e asker taşımak Yemen denizi yolunu kesmek ile uğraştı... ” diyerek  ortaya koyuyor Saffet Bey.[2]

Ve ardından, yine 2. Selim’in Açe elçisi Hüseyin’e atıfla başlayan kısa metnine dikkat çekiyor: “... Yemen canibinde fitne zuhur edip, de’i ve ref’ileri ehem mühimmetten olmağın, vilayet-i Hinddiye irsal olunacak donanma-i humayun bu sene tehir olunmuştur... ”[3]

Yani, yukarıda zikredilen 21 parça geminin, Sumatra’ya gitmesi zikredilen tarihte yani, 1568 yılının hemen başlarında (5 Ocak 1568) mümkün olmuyor.

Gittiler, ama nasıl?

Bunun ardından, Saffet Bey, 2. Selim’e herhangi bir atıf yapmaksızın, gemilerin Sumatra’ya gittiğini imanın ötesinde bir yaklaşımla ortaya koyuyor: “... Şu halde seferin de ‘976’da (1569) olduğu görülüyor. Ve oraya vardığı biliniyorsa da işi ne kadara kadar götürebildikleri karanlıktır... ”[4]

2. Selim’e atıf yapmayan Saffet Bey, bir sonraki sayfada, “Raca ailesine mensup bir zatın ifadesi” alt başlığında bir sözlü anlatıya dayanarak, Osmanlı gemilerinin Sumatra’ya ulaştığını söylüyor.

İsmini vermediği, Açe’de siyasi elit veya yerel yöneticilerden biri olduğu anlaşılan ‘Raca’lardan birinin kim olduğunu bilmiyoruz.

İlginçtir, Anthony Reid her nasılsa bu anlatıdan hareketle, ilgili Açeli Raca’nın, İstanbul’da Saffet Bey’le görüşen bir kişi olduğunu dile getiriyor.

Hem de, “1911 yılı Ekim ayın”da diyerek tarih de veriyor.[5] Oysa Saffet Bey böyle bir tarih vermediği gibi, ilgili kişinin kendisiyle İstanbul’da buluştuğuna dair de bir şey söylemiyor.

Sözlü anlatı

Daha önceki yazılarda dikkat çektiğim bir isim vardı: Konsolos Erşad Bey.

Zaten, Saffet Bey de, ilerleyen sayfalarda “Yine, Erşad Bey efendinin gönderdiği kağıtlar arasında” diyerek ona atıfta bulunuyor. Dolayısıyla, yukarıda dikkat çekilen Açeli ‘Raca’ İstanbul’a gelen biri değil aksine, Batavya’da[6], Erşad Bey konsoloshane’de ziyaret eden kişidir.  

“Kağıtlar” ifadesini yabana atmamak gerekir...

Bu husus, bir tarihçi olduğu anlaşılan Saffet Bey’in böylesine önemli bir konuda dayanak noktasını sadece, “kağıtlar” ve belli belirsiz birkaç kişinin ifadelerine dayandırmış olması üzerinde durulması gereken önemli bir konudur.

Raca’nın anlatısında geçen, “... Açe’den giden heyetin reis-i halife Ma’dum isminde bir zat idi” ifadesine karşı Saffet Bey bir yorumda bulunmuyor. Ancak, Osmanlı kaynaklarında adı Hüseyin olarak geçen biri olduğuna daha önce değinmiştik...

Bunun yanı sıra, hem Saffet Bey, hem de ondan ilhamla makalesini kaleme alan Anthony Reid’in ortaya koydukları “iki gemi” olgusuna dair bulgunun temel ekseninde, Raca’nın anlatısında yer alan, “... Vaktiyle Sumatra Racası tarafından bir heyet-i mebusu gönderilip dersaadette zat-ı hazret-i hilafetpenahiden muavenet talep edilmiş ve bu müracaat üzerine buraya dersaadetten iki sefene-i Osmaniye gelmiş ve askeriden ve erbab-ı zanaattan birçok muallimin vasıl olmuştur... ”[7]

Bir başka ifadeyle söylemek gerekirse, Osmanlı’nın Sumatra’ya gönderdiği varsayılan “iki gemi” olgusunun temel dayanağı bu Raca’nın anlatısına dayanıyor.

Dayanak

Bununla birlikte, Saffet Bey’in, her nedense -bir dayanağı olmaksızın-, Osmanlı’nın hazırladığı gemilerin tamamının Yemen seferi sonrasında Sumatra’ya gittiği yönünde ciddi bir eğilimi var ve bunu, Raca’nın “iki gemi” söylemiyle bir anlamda karşılaştırarak ortaya koyuyor.

Bunu şu şekilde dile getiriyor: “... Lakin gemilerin sayısıyla ayrılıyorsa da, belki ikisi orada kalmış olabilir. Bununla beraber, o yıllardaki koca Portekiz filosunun yol uğrağından geçmek için iki geminin gidemeyeceği, bu kadar silah ve cephane ve adamı, öyle iki gemiyle göndermenin akıllı iş olmayacağı göz önüne alınırsa, yine bizim vesikalarda olduğu gibi o filo azdan aza yirmi tekneden aşağı değil idi... ”[8]

Saffet Bey’in, burada, Raca’nın aktardığı bilgiye yani, iki gemi olgusuna, bir şekilde eleştirel bir yaklaşım da sergilediği görülüyor.

Koskoca Hint Okyanusu’nu iki geminin hem de, Portekiz gibi bir tehdidin varlığı karşısında kat edemeyceği ve Sumatra’ya ulaşamayacağı gibi, gayet ‘mantıksal’ bir çıkarımı ortaya koyuyor.

Saffet Bey aslında bu yaklaşımıyla, daha önce yazdığım ve bir “uzman kişi”nin görüşü olarak dile getirdiğim denizcilik gerçeğiyle örtüşen bir yaklaşım sergiliyor.

Bir tekrar olsa da, şunu söylemekte yarar var...

Saffet Bey’in “bizim vesikalar” dediği veri, temelde hazırlanan filoyla ilgili. Yoksa, o filonun Sumatra’ya gitmesiyle ilgili değil...

İkinci referans

Saffet Bey’in ikinci referansı Abdülaziz adında bir Osmanlı vatandaşının Kuzey Sumatra’ya yaptığı seyahatte karşılaştığı olgulardır.

Bu zatın kim, neyin nesi, ne göreve atfen, neye binaen Kuzey Sumatra’ya gittiği, seyyah ise başka nereleri gezip gördüğüne dair elimizde veri yok. En azından Saffet Bey, bu hususlara açıklık getirmiyor.

Saffet Bey’in bu kişiden aktardığı ifadeler şöyle: “... 1898’de Açe’ye gitmiş idim. ‘Melaboh’ racası Teuku Süleyman ile görüştüm. Bu seferden söz geçmiş iken, ‘O toplardan kalan var mı?’ diye sordum. Birinin Sumatra’da hükümet konağında bulunduğunu haber verdi. Bir tanesini de Cava’da buldum. Açe’de bazı Türk mezarları, Türk yollu adamlar gördüm. Yazık ki, bunlar bir şey bilmiyorlardı. Yalnız Türk olduklarını söylüyorlardı. Başka bir şeye rastlamadım… ”

Burada bir iki detay var…

İlki, Sumatra’da hükümet konağı. Bununla, Banda Açe’deki valilik mi kastediliyor?

Nihayetinde seyyah Abdülaziz Açe’ye gittiğine göre Sumatra değil, Açe hükümet konağı olmalı. Ve o dönemde Açe hükümeti değil, Hollanda sömürge yönetimi olduğuna dair bir veri ortaya konmuyor.

Anthony Reid, bu bölüme atıfta bulunuyor. Ve ‘Melaboh’ yerine ‘Meureudu diyor’.

Reid, Saffet Bey’in metnini kendisi okumadığına göre, kendisine aktaran kişiden işittiği veya yazdığı kadarıyla bir çıkarımda bulunarak Batı Açe’deki Melaboh yerine, Kuzey Açe’deki Meureudu bölgesini zikrediyor kasıtlı olmayarak.[9]

Saffet Bey makalesini, şu cümlelerle bitiriyor: “… Bu sefer üzerine topluca bir şey söylenebilirse o da, bu seferi ettik. Gidenlerin çoğu orada kaldı. Bu güne kadar yerliler bunu unutmamışlardır. Makalemiz kısa ve dar olmakla beraber, tarihimizde karanlık kalan bu seferi oldukça aydınlatmağa yardımı olmuş sanırız… ”

Saffet Bey’in bir tarihçi veya sosyal bilimci olarak bu konuyu ne denli ciddi bir şekilde ele aldığı tartışması sadece, onun şahsıyla ilgili bir mesele değildir.

Bunun yanı sıra, bu çalışmayı Malay Dünyası ve Osmanlı ilişkilerinde temel sayılabilecek bir makalesine konu edinen Anthony Reid’in benzer bir sürece eklemlenmiş olması da, gayet ilginç bir durumla karşı karşıya bulunduğumuza işaret ediyor.

https://guneydoguasyacalismalari.com/tr_tr/malay-dunyasi-ve-osmanli-iliskilerinde-saffet-bey-ve-anthony-reidin-goruslerinin-benzerligi-2-the-similarity-between-the-views-of-saffet-bey-and-anthony-reid-regarding-relations-between-t/



[1] “... Süveyş’de on beş ve sonradan dört daha katılarak on dokuz kadırga, gidecek eşya ve askeri taşımak üzere üç parga garube...” (Saffet Bey. (1327/1912). “Bir Osmanlı Filosu’nun Sumatra Seferi”, Tarihi Osman-i Encümeni Mecmuası, Kanun-u evvel 1327 (December 1912), 11. Cüz, Ahmet İhsan Şürekası, s. 679. (678-683).

[2] Saffet Bey. (1327/1912). A.g.m., s. 680.

[3] Saffet Bey. (1327/1912). A.g.m., s. 680.

[4] Saffet Bey. (1327/1912). A.g.m., s. 681.

[5] Anthony Reid. (1969). “Sixteenth Century Turkish Influence in Western Indonesia”, JMBRAS, Vol. X, No. 3, December, s. 413.

[6] Günümüzdeki Jakarta’dır.

[7] Saffet Bey. (1327/1912). A.g.m., s. 682.

[8] Saffet Bey. (1327/1912). A.g.m., s. 683.

[9] Anthony Reid. (1969). A.g.m. s. 414.