Hasan di Tiro ve Açe: Bir lider ve bir bölge / Hasan di Tiro: A leader and a region

Mehmet Özay                                                                                                                             03.06.2026

Malay Takımadaları bölgesinin bağımsızlıklar sonrasında ortaya çıkan, üç temel ülkesinden biri olan Endonezya, -diğerleri Bruney ve Malezya-, modern siyasal tarihinin bağımsızlık öncesi sürecin uzantıları olan gelişmelerin doğurduğu ‘sancılarla’ geçirmiş bir ülkedir.

Merkezi hükümet adına, ‘sancı’ olarak anılmayı hak eden gelişmelerden biri, Açe’de 1976 yılında ortaya çıkan ve 2005 yılı 15 Ağustos’unda varılan barış anlaşmasıyla tarih olan ‘Açe Özgürlük Hareketi, -ki bunu bağımsızlık olarak anlamak gerekir- tam da, söz konusu Endonezya bağımsızlığı öncesi süreçte, Açe siyaseti ve toplumu ile bağlantılı gelişmelerin bir izdüşümü olarak gündeme gelmiştir.

Hareketin kurucusu Hasan di Tiro’nun vefatının 16. yılı olan bugün, kısaca bu hususa değineceğim.

Hasan di Tiro’nin bizatihi bireysel yaşamı hem, Açe tarihsel süreçlerini şu veya bu şekilde, hem de, modern Endonezya devletinin ortaya çıkışı ve ilk evrelerine dair yapılaşmalardaki rolü ile bize, bazı hususları aydınlatmada yardımcı olur.

Sondan başlayayım...

Hasan di Tiro’nun, 3 Haziran 2010 tarihinde vefatından bir gün önce Endonezya vatandaşlığına yeniden kabul edilmesinin, teknik ve resmi bir ifadesi olarak vatandaşlık belgesini almıştı.

Bu durum, bize sadece bir birey olarak Hasan di Tiro’nun, Endonezya resmi ve merkezi yönetimi nezdinde nasıl algılandığı ve neye tekabül ettiğini değil, aynı zamanda ona ve onun başında bulunduğu harekete ve benzeri siyasi liderlere ve onların hareketlerine bağlı olanların, uzun yirminci yüzyılda Endonezya merkezi yönetimi nezdinde, ne anlam ifade ettikleriyle de yakından ilintilidir.

Bu bağlamda, vatandaşlık, siyasal bağlılık, aidiyet gibi olguların yerini zamanla içinde, siyasal akışkanlık, aidiyetsizlik ve karşı çıkış gibi yaklaşım ve süreçlerin aldığı bir yapıya gönderme yapıyorum.

Bu söylemde, bir tarafgirlik aramak yerine, bir sosyal bilimci hassasiyetiyle hareket ederek, “Acaba, böylesi bir sürece neler yol açmıştır?” vb. diğer ilintili soruları ortaya koyarak cevap aramak gerekir.

Ulus devlet yapılaşmasını teritoryal olarak Sabang’dan Merauka’ya kadar, bir başka ifadeyle söylemek gerekirse, Malaka Boğazı’nın batı girişinden, Papua New Guinea’ya kadar uzanan geniş bir coğrafyada kurmuş olan Endonezya merkezi hükümetinin, böylesi bir gelişmeye muhatap olmasında, ne tür bir aktörlüğü olduğu meselesi, hiç kuşku yok ki, örneğimizde olduğu üzere, Açe Özgürlük Hareketi ile öncesinde ve aynı dönemde ortaya çıkan diğer benzeri hareketleri anlamak kadar önem arz etmektedir.

Söz konusu bu hareketin ortaya çıktığı 1970’lerin ortasında, Hasan di Tiro’ya yanında yer alan veya ona eşlik eden bireylerin sayısının, bir elin parmaklarını geçmeyecek siyasi elit olmasına rağmen, aradan geçen kısa sürede, hareketin Açe toplumunu şu veya bu şekilde etkisi altına almasının, sıradan bir gelişme olmadığı üzerinde durulmaya değer bir konudur.

Bu durum bize, Hasan di Tiro ile bağlantılı veya bağlantısız, Açe toplumunun çeşitli katmanlarında yer alan, azımsanmayacak ölçüde bireylerin ve grupların kendilerini, Açe merkezli olarak tanımlamalarını doğal ve tarihsel bir süreç kabul etmek gerekir.

Bu cümlede yer alan “bağlantılı ve bağlantısız” ifadesi bize, Hasan di Tiro’nun öncüsü olduğu siyasi harekete katılanlar kadar katılmayanların da olduğunu ancak, ikinci grupta yer alanların kendilerini yine ‘doğal’, tarihsel ve toplumsal bağlamlarıyla Açelilikle tanımlama gibi bir yaklaşım sergilediklerini ansıtıyor.

Bu noktada, söz konusu bu hareketin ortaya çıktığı 1970’lerin ortasında, Hasan di Tiro’ya eşlik edenlerin oluşturduğu siyasi elit olarak adlandırılmayı hak edenlerin yanı sıra, Açe toplumunun çeşitli katmanlarındaki azımsanmayacak ölçüde kişinin kendilerini, Açe merkezli olarak tanımlamalarını doğal ve tarihsel bir süreç kabul etmek gerekir.

Bu durumu anlamlandırabilmek için, iki temel hususa -çok kısaca-, doğrudan ve yakından bakmakta yarar var.

Bunlardan ilki Açe tarihi, ikincisi modern Endonezya devletinin kuruluşu sürecidir.

Önceki yüzyıllar bir yana, 19 yüzyıl boyunca Açe devletinin gerek bölgesinde yani, Sumatra ve Malaka Boğazı çevresinde oynadığı rol gerekse, tüm gelişmeleriyle uluslararası boyutta ele alınan süreçler, Açe siyasal ve toplumsal aidiyetinin gelişmesi ve pekişmesinde rol oynamıştır.

Açelilik özelinde ortaya çıkan söz konusu bu kendinde güçlü siyasal ve toplumsal aidiyetin, aynı şekilde Endonezya devletinin bağımsızlık sürecinde ki, özellikle de, 1945-1949 yıllarını kapsayan bağımsızlık mücadelesinde teritoryal ve siyasal meşruiyetin yegâne zeminini oluşturmasıyla tarihsel bir tekerrür olgusu kadar, Açe’nin daha geniş bir coğrafi ve siyasal yapı içerisinde kendini belirgin kılmasına neden olmuştur.

Bu güçlü teritoryal, siyasal ve toplumsal aidiyetin zaman zaman kendine dönme çabasının teleolojik bir boyut olduğu kadar, bir dizi somut ve pratik siyasal, ekonomik, kültürel bağlamları olduğunu da gözlerden uzat tutmamak gerekir.

Bu vesileyle, Hasan di Tiro’yu vefatının 16. yılında rahmet ve saygıyla anıyorum.

https://guneydoguasyacalismalari.com/tr_tr/hasan-di-tiro-ve-ace-bir-lider-ve-bir-bolge-hasan-di-tiro-a-leader-and-a-region/

ABD savunma bakanı Hegseth ve savaş söylemi / Hegseth, the minister of defence of the U.S. and war discourse

Mehmet Özay                                                                                                                             02.06.2026

Küresel barış çabalarına katkı yapmak amacıyla her yıl Singapur’da düzenlenen Shangri-La toplantıları, aynı zamanda bir tür gövde gösterisi niteliğine de bürünebiliyor.

Uluslararası Stratejik Çalışmalar Enstitüsü (International Institute for Strategic Studies-IISS) tarafından, 29-31 Mayıs günlerinde 44 ülkeden değişik düzeylerde katılımlarla Singapur’da 23.sü gerçekleştirilen toplantıların açılış konuşmalarında bunun örneklerini görmek ve tanık olmak mümkün.

‘Savaş bakanı’

Özellikle de, ABD savunma bakanı Pete Hegseth’in “Birleşik Devletler’in Hint-Pasifik’de Barış Stratejisi” başlıklı Cumartesi günü yaptığı konuşmayı buna örnek olarak sunmak gerekir.

Toplantıya iştirak eden ülkelerin savunma bakanları, savunma bakanlıkları üst düzey bürokratları, düşünce kuruluşlarından uzmanlar, akademisyenler sakin sakin konuları tartışma imkânı bulurken özellikle, küresel güç kabul edilen ülke bakanları bu platformu, bir tür tehdit ve politikalarını kabule zorlayıcı bir bağlamda değerlendiriyorlar.

Bu görüşün oluşmasında, bu yıl Shangri-La toplantılarına katılan ABD savunma bakanı Pete Hegseth’in 30 Mayıs günü yaptığı konuşmada tanık olundu.

Hegseth, savunma bakanı yerine sanki aktif bir ‘savaş bakanı’ gibi hareket ediyor...

Geçtiğimiz Eylül ayının başında başkan Trump’ın bakanlığın adını ‘Savaş Bakanlığı’ olarak değiştirme kararı hatırlanacak ve aradan geçen süre zarfında, ABD’nin savaş hali dikkate alınacak olursa, bugün Hegseth’in Singapur’da ortaya koyduğu söylemi, bir savaş bakanı sıfatıyla yaptığını ifade de bir  yanlışlık söz konusu olmayacaktır.

Dün kaleme aldığım yazıda, aynı etkinlikte konuşma yapan ve Doğu Timor devlet başkanı Jose Ramos-Horta’nın konuşması, bölgesel ve küresel barışı tesise ne denli anlamlı katkılar içeriyorsa, ABD savunma bakanı Hegseth’in konuşması da, oldukça realist bir paradigma takip ederek, bir o kadar çatışma ve savaş söylemini ortaya koyuyordu.

Birden fazla hedef

Ve konuşmasının birden fazla hedefi olduğunu açıkça ortaya koyuyor...

Hedeflerin başında Çin bulunurken, bir diğer yanında artık, kendi savunma sistemlerini kendi başlarına halletmesi gerektiği vurgusunu daha 2015 sürecinden itibaren Trump’ın ağzından duyduğumuz ittifak ülkelerine yeni çağrılar oluşturuyor.

Shangri-la toplantılarından sadece iki hafta önce, ABD Başkanı Donald Trump’ın Çin’e yaptığı resmi ziyaretteki heyette yer alan Pete Hegseth, Singapur’daki konuşmasında hedefe Çin’i koyması dikkat çekiciydi.

Hegseth’in bu söylemi açıkçası, iki ülke arasında barışı tesis ve de bu bağlamda, küresel barışa destek anlamındaki söylem ve görüşlere konu olan Pekin görüşmelerini bir anlamda yadsıyan bir tutum olarak anlaşılıyor.

Pasifik bölgesinin batı’nın yani, Malaka Boğazı’ndan güneyde Avustralya ve kuzeyde Japonya’ya kadar uzanan geniş bir bölgeyi içine aldığını söyleyebileceğimiz bölgedeki ABD müttefiklerine, “askeri varlıklarını güçlendirme” çağrısı ve Çin’in, bölgedeki askeri dengeleri zedelememesi çağrısı gizli/açık bir tehdit ve de çatışma unsurunu içinde barındırıyor.

Evet, doğru... Aynı Hegseth, ABD ve Çin ikili ilişkilerine değinerek “tüm zamanların, en iyi ikili ilişkisi” olarak tanımlamaktan da geri durmadı...

Bu söylemin açıkçası, Trump’ı kendisine emsal seçmiş bir politikacının yaklaşımı olarak kabul etmek gerekir.

Çünkü, aynı soruyu Çin makamlarına sorduğumuzda karşılığın bu olmayacağını tahmin etmek güç değil!

Öyle ki, Şi Cinping 14 Mayıs’ta Trump’la yaptığı görüşmede Tayvan konusunun bir çatışma sebebi olacağını yüksek sesle ve kararlılıkla dile getirdiğini unutmayalım.

Diğer ticaret, ekonomi vb. konular bir yana, Çin ve ABD ikili ilişkilerinde sadece, Tayvan Boğazı’nı değil tüm Hint-Pasifik’i etkileyebilecek bir sorunun varlığına kuşku bulunmuyor.

Bu noktada, şunu görmekte yarar var ki, her an siyasal söylem dili değişen bir Trump ve bu söylem diliyle dünyayı idare etmeye çalışan bir ABD var karşımızda.

Ve bu söylem tarzının son iki yıllık süre zarfında, başta ABD olmak üzere, ABD-Batı, ABD-Rusya, ABD-Çin ilişkilerinde dünyayı pek de iyi bi yere getirmediği  ortada...

Realizm ve ütopyacılık

Hegseth, daha ilk cümlesinde, Batı Pasifiklerin ABD ve de müttefikleri için ne denli “hayati” olduğuna vurgu yaptı.

Ve bölgenin geleceğinin yeniden yapılandırılmasının, “talep ve temennilerle ve ütopyacı bir tutumla değil”, aksine gerçekçi bir yaklaşımla ele alınmasında yarar olduğun ifade ediyor. Bu gerçekçiliğin belirleyicisi olarak da, ABD’nin ulusal çıkarlarına atıfta bulunuyor.

Konuşmanın bu ilk cümleleri bize açıkçası hegemon bir devletin siyasal tutumunu yansıtıyor. Ve 23.cüsü gerçekleştirilen Shangri-la diyalog sürecinin, temel kavramsal omurgasıyla çeliştiğini ortaya koyuyor.

Dobralığı ile dikkat çeken Başkan Trump’ın bu anlamda yalnız olmadığını kanıtlayacak şekilde, bakan Hegseth, konuşmasında, “... daha çok konferanslara ihtiyacımız yok. İhtiyacımız olan savaş gücümüzdür. ... Daha az Shangri-la, daha çok savaş gemisi ve denizaltıya ihtiyacımız var...”

Bu aşikar tutum, Hegseth’in söyleminde “askeri caydırıcılık” olarak ortaya çıkarken, aynı konseptin örneğin, Singapur’daki katılımcıların kahir ekseriyeti tarafından kabul edilip edilmediği şüphelidir...

Batı Pasifiklerle ilgili temel sorunun bugüne ait olmadığı ortada...

Zaten başta Hegseth olmak üzere ABD yönetiminin bu bölgeyle ilgili söylemlerinin ki, bugün Hint-Pasifik boyutuna taşınarak güncellenmiş gözüküyor- giderek tonu artan ve ağırlaşan bir boyutta ortaya konulmasında, Pasifik Savaşı sonrası oluşan ‘yapının’ tedricen değişmekte olduğu yönündeki imalar, görüşler, gelişmeler belirleyici oluyor.

Bunu söylerken, sadece yükselen Çin’i görmek yanlış...

Dün Asya-Pasifik bugün ise Hint-Pasifik söylemlerinin yapılandırılmasında anahtar rol ve bölgenin, ASEAN olduğunu göz ardı etmemek gerekir.

Konu ASEAN değil  ancak, bu olguya kısaca değinmekte yarar var.

Aslında, Hegseth konuşmasını yaptığı Singapur’un tamda ASEAN’ın ortasında yer alması güvenlik içerikli hegemon siyasal söyleminin yer ve zamanının sorgulanmasını gerektiriyor.

Bununla birlikte, ASEAN’dan sesi gür çıkan bir sesin olmamasını bölgenin önemsizliğine yormamak gerekir. ASEAN’da liderlik problemi varlığı bugüne ait bir sorun da değil...

Ancak, ASEAN’ın bugün ekonomik, toplumsal, teknolojik olarak bugün geldiği noktada kendisini söz sahibi kılacak alt yapısının olduğunu da unutmamak gerekir.

ABD savunma bakanı Hegseth’in Cumartesi günü Singapur’da yaptığı konuşma, çatışma süreçlerini kontrolü ve önlemeyi değil, daha çok çatışmaya yönelik yapılandırmaların hızlandırılması çağrısıydı.

Öyle ki, Hegseth, Shangri-La diyalog etkinliği düzenleyen organizasyonun ve ev sahibi Singapur’un hilafına bunları söylemesi iyi bir misafir olmadığını da ortaya koyuyor.

https://guneydoguasyacalismalari.com/tr_tr/abd-savunma-bakani-hegseth-ve-savas-soylemi-hegseth-the-minister-of-defence-of-the-u-s-and-war-discourse/

Shangri-La’da savunma ve güvenlik diyalogu / Defence and security dialogue in Shangri-La

Mehmet Özay                                                                                                                             01.06.2026

Shangri-La savunma bakanları toplantısının 23.sü, 29-31 Mayıs günlerinde 44 ülkeden değişik düzeylerde katılımlarla Singapur’da gerçekleştirildi.

Uluslararası Stratejik Çalışmalar Enstitüsü (International Institute for Strategic Studies-IISS) tarafından organize edilen Shangri-La toplantıların, Ada ülkesi Singapur’un ev sahipliğinde yapılması oldukça önemlidir.

Bu durum, bir ulus-devlet olarak görece mikro düzeyde var olduğu ileri sürülen Ada ülkesinin Asya-Pasifik ve bir ölçüde, küresel olarak sahip olduğu yumuşak gücü göstermesi açısından dikkat çekicidir.

Çatışan görüşler

Shangri-La Diyalogu (Shangri-La Dialogue -SLD) olarak da anılan etkinlikde, Asya-Pasifik vurgusu öne çıksa da, Kuzey Amerika, Avrupa ve Ortadoğu’dan katılımlar Shangri-La organizasyonunu, şu veya bu şekilde küresel bir organizasyon anlamına geliyor.

Açılış konuşmasını Vietnam devlet başkanı Tô Lâm yaparken, ABD savunma bakanı Pete Hegseth ve Doğu Timor devlet başkanı Jose Ramos-Horta dikkat çekici konuşmalarıyla etkinlikte yer aldılar.

Shangri-La toplantıları küresel güçler kadar, orta ölçekli güç yapılaşmaları ile kendilerini, bu ikisi arasında yapıcı unsur olarak görmeye çalışan ülkelerin “savunma ve güvenlik” konularındaki argümanlarını ortaya koymalarına ve bir anlamda, entellektüel ve politika rekabetinin yaşandığı bir ortam sağlıyor.

Shangri-La toplantıları bu yıl ki oturumları da tıpkı, geçen yıl ki gibi, Güney Çin Denizi boyutundan ziyade bu sefer, Hint Okyanusu’nun Batısı’nda yaşanan ve sona erdiği söylenemeyecek gelişmeler belirledi.

Hint Okyanusu Batısı demekle, hata yapmadığımı söylemeliyim...

Uluslararası medyanın, söz konusu bölgede var olan savaşı coğrafi olarak tanımlarken kullandığı Batı Asya’nın yerine, Hint Okyanusu merkezli bir bakışı ortaya koymaya çalışıyorum.

Toplantıların yeni yüzü, Doğu Timor devlet başkanı ve nobel barış ödülü sahibi Jose Ramos-Horta’ydı.

Jose Ramos’un özellikle, savunma harcamaları ile barış tesis yolunda yapılacak çabalar ve bunların maliyetleri arasında kısa ancak, anlamlı bir karşılaştırmaya dayanan yaklaşımı gayet önemlidir.

Bu hususa aşağıda değineceğim.

Realizm-idealizm dikotomisi

Shanri-la gündeminde hiç kuşku yok ki, bu yılın başından itibaren, ABD’nin küresel platformda uygulamakta olduğu ve savunma bakanı Hegseth tarafından ‘realist yaklaşım’ olarak adlandırılan politika bulunuyordu.  

Hegseth, ‘realist’ olgusuna sadece, son altı aydı ABD’nin ortaya koyduğu ‘güvenlik politikaları’na atıfta bulunmuyor.

Konuşmasının odağında Asya-Pasifik bölgesi ülkeleriyle ABD arasındaki güvenlik işbirliği bağlamına değinirken 2026 yılı güvenlik konseptinde yer alan ‘realism’ olgusunu yüksek sesle dile getiriyor.

Hedefine ise ‘idealizmi’ koyuyor...

Kanımca, Hegseth’in konuşmasını bir başka yazıda derinlemesine ala almakta yarar var...

Bu konunun gündeme gelmesinde özellikle, Donald Trump liderliğindeki ABD’nin, küresel barış ve savaş süreçlerinde son derece belirleyici olmasıyla ilintilidir.

Bu anlamda, ilgili çevrelerin atıf yaptığı üzere, Beyaz Saray Politika ve İç Güvenlik Danışmanı Stephen Miller’ın, geçtiğimiz Ocak ayında ortaya attığı “gerçek dünya” (real world) konsepti ve tanımını hatırlamakta fayda var.

Bu noktada, Miller’in ‘gerçek dünya’ kavramı ile Hegseth’in Cumartesi günü Singapur’da yaptğı konuşmada dikkat çektiği ‘realizm’in aynı olduğu gözlerden kaçmıyor...

Miller’in, “gerçek dünyanın ‘güç’ merkezli yapılaşmasına yaptığı güçlü vurgu sadece, belirli çevrelerin güç üzerinden yeniden egemenlik tesisi ile sınırlı değildir” söyleminin bireysel değil, mevcut ABD yönetiminin bu konudaki görüşünü yansıttığına kuşku yok.

Aksine ve bunun ötesinde, uluslararası yasa ve düzenlemelerin göz ardı edilmesi ve diğer irili ufaklı ülkelerin de, benzer süreçlere yönelmeleri anlamına gelmektedir.

Bu durum, hiç kuşku yok ki, küresel sistemi yönetem ulusalararası kurumlar ve bu kurumlar üzerinde denge unsuru sağladığı varsayılan, ulus-devletler ve bölgesel birliklerin topyekün zaafiyetinden neşet ediyor.

En azından, belirli ölçülerde konsensüse dayalı olarak ortaya konulduğu ileri sürülebilecek küresel kurumsal unsurlarda ortaya çıkan yapısal bozukluklar bir anlamda, ‘otorite’ boşluğu doldururken, sahip olduğu teritoryal özellikler, hinterland olgusu ve tarihsel geçmiş gibi çeşitli faktörlerle yeniden güç tesis etmek isteyen irili ufaklı ülkelerin kendinde iddialarıyla ortaya çıkmalarına neden oluyor. 

Bölgesel ve küresel gelişmelere kısaca göz atıldığında, bu yeni ancak, yanlış ve hatalı yapılaşmanın unsurlarını görmek mümkün...

Jose Ramos ve alternatif söylem

Diğer ‘uzman’ ve ‘bakan’ düzeyindeki katılımcıların dışında ve ötesinde, Jose Ramos uzun çatışma dönemi tecrübesi ve 26 Ekim 2025’den itibaren, ASEAN 11. üyesi bağlamında, yeni bir ulus devlet olarak, dünya sahnesinde denemese de bile, Asya-Pasifik bölgesinde önemli bir ses olarak ortaya çıktı.

Jose Ramos’un konuşmasında dikkat çeken hususlardan bazılarına burada değinmekte yarar var.

Bunlardan ilki, çatışma süreçlerini engellemede savunma harçamalarının kayda değer rolü olduğu tezine karşı çıkmasıydı.

Jose Ramos, ulus devletlerin savunma harcamalarına sarf ettikleri, maddi ve manevi süreçlerin çatışmaları önlemeye yönelik çabaları sekteye uğrattığı görüşünde.

Muthemelen, bazı çevreler bu görüşün Jose Ramos’a özgü olmadığını iddia edebilirler. Bunda doğruluk payı da yok değil...

Ancak, Jose Ramos’un Asya-Pasifik bölgesinde ve özellikle de, ASEAN coğrafi ve toplumsal sınırları bağlamında bu cümleyi sarf etmesinin temelde, iki açılımına yönelik olduğunu ifade edebilirim.

İlki, ASEAN üyesi ülkelerin -ki bunların başında ilgili kurumun sekreteryasına ev sahipliği yapan Endonezya geliyor, kendi iç toplumsal barışı ve çatışma süreçlerini yönetmek ve bunu bölgesel sürece yaymak yerine yönelimini çatışmacı bir evreye doğru gizli/açık süreklediğini ortaya koyacak şekilde savunma harcamalarına yönelmesidir.

Jose Ramos’un temel argümanında ikinci temel alan ise, Asya-Pasifik bölgesinde olası bir çatışma evreninin ortaya çıkmasına müsait birkaç alanla ilgili ve bu alanlardaki ilgili ulus-devletlerin çatışma-barış süreçlerindeki rolleriyle bağlantılıdır.

Bununla kast ettiğim husus, örneğin, Kuzey-Güney Kore örtülü çatışması; Çin Halk Cumhuriyeti ile Tayvan arasında yaşanan ‘eyalet’-‘bağımsız devlet’ tartışması üzerinden şekillenen siyasal egemenlik bağlamı; yine Çin Halk Cumhuriyeti’nin bölgesel ve küresel yükselişine paralel olarak kendi doğal teritoryal sınırlarını genişletme ve böylece, kendini daha çok güvende hissetme ihtiyacından kaynaklanan Güney Çin Denizi sınırlarının neredeyse tümünü, kendi deniz kıta sahanlığı sınırlarına çekme çabasıdır.

Çin’in, Güney Çin Denizi boyutunda ortaya koyduğu bu geniş kıta sahanlığı hiç kuşku yok ki, Çin doğrudan Japonya, Vietnam, Filipinler, Malezya, Endonezya, Bruney gibi bazı bölge ülkeleriyle karşı karşıya getiriyor.

Bunun yanı sıra, söz konusu bu geniş suyolunun uluslararası suyolları serbest seyir ve güvenliği konusundaki öneminden ötürü, başta ABD ve Avrupa Birliği olmak üzere uluslararası camiayı da karşısına almasına neden oluyor.

Bu temel alanların dışında örneğin, Tayland ve Kamboçya arasında geçen yıl ve bu yıl başlarında tanık olduğumuz tarihsel-dini-kültürel bağlamı çok güçlü bir şekilde ortaya çıkan sınır çatışması; Malezya-Singapur arasında birkaç adalar meselesi; Myanmar’ın merkezi hükümet veya ordusu ‘Tatmadaw’ ile sınır boylarınca uzanan çeşitli etnik yapılarla uzun erimli yaşanan çatışma ortamı akla geliyor.

Alternatif eylem

Savunma ve güvenlik merkezli diyalog sürecine konu olan Shangri-La toplantılarının yaşanan küresel gerilemeler karşısında, yeni söylem ve eylemleri gündeme getirmesiyle önem taşıdığı ortada.

Toplantıların gerçekleştirildiği Singapur başta olmak üzere ASEAN bünyesinde küresel güçlerin doğrudan yaptırımlarından ziyade, bölgesel siyasal değerlerin öncellendiği bir tutumun ortaya konulma çabasını dikkatle incelemek ve anlamak gerekiyor.

Bu noktada, girişte dile getirdiğim üzere küçük bir Ada ülkesi olan Singapur’un yaşanan küresel gelişmeler karşısında alternatif söylemle sınırlı olmayan ve içinde eylemi de barındıran politik tutumuna dair, iki örneğe kısaca dikkat çekmekte yarar var.

Bunlardan ilki, Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi (United Nations Convention on the Law of the Sea -UNCLOS) çerçevesinde, “biyolojik çeşitliliği” korumaya yönelik yeni bir “açık deniz anlaşması”nın 2023’de sonuçlandırılmış olması ve “gümrük tarifleri” bağlamında son dönemde yaşanan küresel ticaret ve ekonomi sistemine yönelik müdahalelere karşı bir alternatif olarak yine Singapur öncülüğünde ve 13 ülkenin katılımıyla “Yatırım ve Ticaret Ortaklığı Geleceği” (the Future of Investment and Trade Partnership (FIT-P) bir işbirliği bloğunun oluşturulmasını önemsemek gerekiyor.

https://guneydoguasyacalismalari.com/tr_tr/shangri-lada-savunma-ve-guvenlik-diyalogu-defence-and-security-dialogue-in-shargri-la/

Bayram, işçi ve hak / Religious festival, labour and right

Mehmet Özay                                                              28.05.2026

Kurban Bayram namazını, bu yıl şehir içindeki Pasar Seni yakınlarındaki Masjid Negara, Duta bölgesindeki Federal Mosque, Jalan Perak’daki Masjid Jamek gibi aşina olduğumuz camilerin yerine, şehrin bir banliyösünde kılmayı tercih ettik. 

Bunun, iki temel nedeni vardı... 

İlki, gözardı edilebilecek bir neden yani, namazın ardından, şehrin gürültüsünden uzak bir şekilde, doğanın çeşitli renklerini ve güzelliklerini temsil eden bazı mekânları ziyaret etmek, bayramın ‘banliyölerdeki’ sakinliğinden istifa etmekti. 

İkinci neden ise, daha çok dini-sosyolojik bir temele dayanıyordu...

Yani, seçtiğimiz banliyönün yabancı işcilerin yoğun olduğu bir bölge olması ve kısmen de olsa bu işçileri bayram namazı vesilesiyle kalabalık bir topluluk olarak birada görmekti. 

Bu amaçla, Rawang’da bulunan merkezi camilerden birine gitmeyi uygun bulduk. 

Şehir-doğa

Şehrin kuzeyinden Malaya’daki Titi Wangsa dağ silsilesine paralel uzanan kuzey istikâmetine giden otobanda, Batu Cave, Selayang ve Templer’den geçip, yaklaşık bir saat mesafade ulaşılan Rawang’a, daha öncede birkaç kez gitmiştik. 

Ve zaman zaman Kuzey’e yani, Tanjung Malim, Ipoh, Penang ve Kedah’a yaptığımız seyahatlerde de, bu bölgeden geçmiş olduğumuz için kısmen bölgeden ve insan topografyasından haberdardık. 

Bu topografyanın özellikle, önemli bölümünü Bangladeşli ve muhtemelen, kısmen Myanmarlı işçilerin oluşturduğunun da farkındaydık. 

Batu Cave ve Selayang’dan sonra Templer bölgesine ulaşmamızla birlikte, tek tük bireyler ve gruplar halinde bayram kıyafetleriyle Bangladeşli işçilerin bulundukları mevkiye en yakın camilere doğru yürüyüşlerine tanık olduk. 

Bölge topografyasına, iklimine pek de alışkın olmayanlar için söz konusu bu ‘yürüyüşlerin’ doğal, kendinde bir eylem olduğu düşünülebilir. 

Evet, Bangladeşli işçiler için bu ‘gayet doğal’ bir eylemdir. 

Ancak, işçilerin yaşam sürdükleri fabrikaların, imalâthanelerin, inşaatların, plântasyonların bulunduğu ‘compound’lardan olası en yakın kabul edilen bir camiye ulaşmalarının biraz meşakkatli olduğunu söylemek mümkün. 

Bu ‘cami yürüyüşü’ne sadece bir bölgede değil, bizim namaz için tespit ettiğimiz Rawang’ın bir bölgesindeki camiye kadar neredeyse, her yerleşimde yerinde rastlamış olmamız bir tesadüf değildi. 

Mikro örnek: Bangladeşli göçmen işçiler

Evet, hedefimiz olan camiye vardığımızda tahminimizde yanılmamıştık. 

Ve yol boyunca tanıklığımızın da teyit ettiği üzere cami, dış avlusuna kadar doluydu. Ve cemaatin büyük bir kısmı rengârenk kıyafetleriyle Bangladeşli işçiler oluşturuyordu. 

Coğrafi ve kültürel olarak Hint Alt Kıtası’na bağlı kabul edilen Bangladeş toplumunun mikro bir örneği ile karşı karşıyaydık. 

Cemaat, sadece değişik yaş gruplarından Bangladeşli erkeklerden ibaretti... 

Evet, kadınlar ve çocuklar yoktu... Bu durum, ilgili toplumu en azından gözlemleme sürecinde bile, bir eksiklik kabul edilebilir. 

Rawang 

Bu noktada, Rawang’ın bölge için önemine dair birkaç hususa değinmek mümkün. 

Rawang, Malaka Boğazı’na bakan batı sahil şeridi boyunca uzanan Selangor ile Perak Eyaletleri arasında bir geçiş bölgesidir. 

Selangor Eyaleti’nin kuzey ucunde yer almakla birlikte, sahil şeridine yakınlığı, öte yandan iki önemli havalimanının bulunduğu Negeri Sembilan’a bağlı Nilai bölgesiyle bağlantısı ve dağ silsilesine paralel uzanan, irili ufaklı yerleşim yerleriyle ilişkisi, alt yapı açısından gelişmişliğini ortaya koyuyor.

Bu ziyaretimizde de gözlemlediğimiz gibi, bölgede halen yatay gelişme devam ediyor... 

Bu durum, abartmadan söylemek gerekirse, son iki yüzyıllık tarihinde tedrici gelişmelere konu olan Selangor Eyaleti’nin bir coğrafi zemin olarak, bugün halen genişlemeye müsait olduğunu gösteriyor. 

Söz konusu bu gelişmenin ekonomik kalkınma merkezli olması, bölgenin halen aşağıda değineceğim iş göçüne konu olduğunu ve olmaya devam ettiğine işaret ediyor. 

Bir başka ifadeyle söylemek gerekirse, 800.000’i aşkın Bangladeşliyi göçmen işçi kabul eden Malezya’da bu durumun artarak devam edeceğini öngörmek mümkün gözüküyor. 

İş imkânı ve zorunlu tercih

Rawang’ı, bu anlamda bir göçmen işçi cenneti yapan ise orman ürünleri, mobilyacılık, plântasyon ve bahçecilik, madencilik, makina aksamı, imâlat sanayiinin çok çeşitli iş kollarına ev sahipliği yapmasıdır. 

Bu anlamda, böylesine zengin ve üretken iş kollarının insan iş gücü kaynağını yerleşik nüfusun ana omurgasını teşkil eden Malay Müslümanlar, çeşitli dini ve etkin yapılara mensup Çinliler ve kısmen -en azından- üç dört nesildir bölgede yaşam süren, Tamil ve Hint kökenlilerin doğrudan çalışmayacağı üretim sektörlerinde yer almalarının imkânsızlığını, doğal bir neden kabul etmek mümkün. 

Bir başka ifadeyle söylemek gerekirse, Selangor’un bu münbit bölgesi iç ne Selangor Eyaleti’inden ve ne de Malezya’nın diğer eyaletlerinden iç iş göçüne rastlamak mümkündür.

Bu anlamda, bu demografik yapıya mensup olanları yukarıda dikkat çekilen plântasyan ve imâlat sanayii alanlarında çalışmamalarının nedenlerinden biri, yerli nüfus topografyasına mensup hiç kimsenin içinde yer almak istemediği kirli, yorucu, düşük ücretli iş kollarını oluşturmasıdır. 

Söz konusu iş kollarında yer almayı gönüllü olarak kabul ettikleri söylenerek bu göçmen işçi kitlesinin içinde bulunduğu durumu ‘doğal’, ‘kendinde’ bir gerçeklik kabul ederek üzerinde durulmaya değer bir konu olarak görülmeyebilir.  

Hak ve haksızlık 

Belki, yüzeysel bir ‘mülâkat’ süreci gerçekleştirsek alacağımız cevap, tastamam buna yönelik olacağını öngörmek de mümkündür. 

Ancak, detaylı iç gözlem, tanıklık ve hafıza bağlamlarını içeren derinliki bir akademik çalışmanın bize çok farklı bir evren ortaya koyabileceğini ansıtan bazı hususlar olduğunu da, unutmamak gerekir. 

Örneğin, Birleşmiş Milletler İnsan Hakları raporları bize böylesi bir durumla karşı karşıya olunduğunu ortaya koyuyor. 

Birleşmiş Milletler, işlevini yitirmiştir... Birleşmiş Milletler, Müslüman toplumlara haksızlık yapmaktadır, vs. 

Evet, hiç kuşku yok ki, hakkınız var... 

Ancak, hem göçmen işçi kabul eden, hem göçmen işçi istihdamı sağlayan iki ülkenin de halkının kahir ekseriyetinin Müslüman olduğu dikkate alındığında, bu iki ülkeye mensup ilgili devlet kurumları birimlerinin, araştırma kurumlarının, üniversitelerinin vb. var olan sorun/lar/a dair ne tür araştırmalar yaptıkları ve ne tür raporlar ortaya koydukları; bu raporların ne tür bilimsellik ve objektiflik unsurlarıyla bezeli olduğu; bu araştırma raporlarının ne tür siyasal politikalara evrilerek -öyle anlaşılıyor ki, mağdur olduğu ifade edilen göçmen işçi kesimlerinin doğal, insani, İslami haklarının verilmesine vesile olduğu konusuna açıklık getirmek gerekmez mi? 

Vakit geçmiş sayılmaz... 

Nihayetinde, işçiler halen varlar ve işlevlerini yerine getiriyorlar. Üstüne üstlük yeni ekonomik kalkınma süreçleriyle bölgenin yeni göçmen işçilere ‘hoşgeldin’ demesi de büyük bir olasılık... 

Bu noktada, özellikle de, “maqasid al-shar’” konusunda çalışan ilgili uzmanların, bu konuyla ilgili verilerinin vicdanımızı rahatlatmakla kalmayacağı, somut olarak bize çözümler sunacağını ummak mümkün.

Coğrafya ve insan topografyasına yönelik yukarıda dikkat çekine gerçeklik ile bununla bir şekilde ilintili olan ekonomik üretim süreçleri, -ve belki de, eyalet yönetimi ve federal devlet söz konusu olduğunda ekonomik yatırım süreçlerinin sadece, Malezya’nın değil, küresel ekonomi ve yatırım süreçlerinin doğal bir yönelimi olduğu ileri sürülebilir. 

Ancak, ortada düzeltilmeye matuf bir yanlışlığın veya yanlışlık silsilesinin olmadığı da söylenemez... 

Hak ve adalet arayışlarında bundan sadece yaklaşık yetmiş yıl öncesine değin sömürge yönetimine maruz kalan Malay Müslümanlar, çeşitli etnik ve dini gruplarıyla Çinliler ve Hintlilerin gerek yönetim, gerek ilgili sektörlerdeki öncülükleri ve gerekse, iş kollarıyla olan yakın irtibatları onların bugün, bu sektörlerde işçi olarak yer alan dışarlıklı göçmen işçilere yönelik ilgilerinin sağlıklı bir şekilde yapılandırılmasına konu olmamış gözüküyor. 

Bayramınız mübarak olsun Bangladeşli göçmen işçiler. 

https://guneydoguasyacalismalari.com/tr_tr/bayram-isci-ve-hak-religious-festival-labour-and-right/

T.L. Sinar: Isu Adat dan Kebudayaan

Mehmet Özay – Faisal Rıza                                                                                                   25 Mei 2026

Diskusi tentang adat dan budaya adalah tema yang tak pernah berakhir. Memang penting untuk menunjukkan signifikansi kedua tema tersebut. Tengku Luckman Sinar, antara lain, berbagi ide-idenya melalui proses panjang pencarian, analisis, pemikiran, dan produksi sepanjang hidupnya. Kita akan mencoba membahas cakupan diskusinya secara ringkas dalam artikel singkat ini.

Sinar adalah tokoh terkemuka yang tumbuh di komunitas Melayu. Ia mendedikasikan hidupnya untuk mempelajari dan menghidupkan kembali budaya Melayu. Inspirasinya berasal dari komunitas Melayu di Sumatera Utara sebagai mikrosistem dan masyarakat Melayu di kepulauan itu sebagai makrosistem.

Tulisan-tulisan ini akan mengeksplorasi kontribusi Sinar pada kebangkitan budaya Melayu di Sumatera Utara. Karya biografinya yang ditulis oleh Tengku Mira menegaskan posisinya sebagai "tokoh intelektual Melayu" dan menghubungkannya dengan peristiwa-peristiwa di dunia Melayu yang lebih luas.

Sinar mulai mempelajari budaya Melayu dari keluarganya. Ia bertekad menghidupkan kembali tradisi yang dilupakan, baik karena politik maupun perubahan zaman seperti modernitas.

Tidaklah salah jika dikatakan bahwa ia mulai terlibat dalam studi budaya melalui urusan keluarganya. Dengan kata lain, ia memulai di tingkat dasar. Selama studinya, minatnya berkembang menjadi kegiatan akademis. Upaya konstruktif dari beberapa anggota senior istana terdahulu membentuk karakteristik Sinar. Pengetahuannya yang terakumulasi tentang leluhurnya tidak dapat disangkal, sebagaimana dinyatakan oleh keturunannya selama wawancara kami. Proses ini adalah pembelajaran internal dinamika budaya. Ini mencakup struktur fisik dan administratif kesultanan terdahulu serta sistem nilainya yang dibentuk oleh budaya dan adat Melayu. Fase di atas adalah proses pembelajaran tradisional dan otentik.

Pertemuan Modern

Sinar punya latar belakang intelektual yang kuat. Tantangan yang ia hadapi signifikan: kolonialisme, tradisi yang dilupakan, modernitas, dan pengaruh negara-bangsa yang memengaruhi seluruh aspek budaya dan kehidupan tradisional.

Usulan budayanya muncul dari pengamatan dan evaluasi terhadap pertemuan modern, khususnya masa lalu kolonial dan negara-bangsa. Kedua bentuk modernitas ini tidak berhasil menyatukan masyarakat dengan latar budaya yang beragam; selain itu, mereka gagal menciptakan nilai-nilai modern baru yang berkelanjutan, sekaligus mencoba menghapus nilai-nilai mapan yang penting bagi kelangsungan hidup setiap kelompok etnis.

Sinar menekankan bahwa modernisasi menyebabkan perubahan sosial yang merugikan filsafat adat kelompok etnis di Sumatera Utara. Adat istiadat merupakan filsafat kelompok yang memediasi antara publik dan makna filsafat yang hilang. Sinar terus berupaya mensosialisasikan adat beserta dimensi filosofisnya. Gagasan-gagasannya mencerminkan perubahan sosial-politik. Ia ingin menghidupkan kembali filsafat masyarakat lewat sosialisasi. Dalam hal ini, Sinar bisa dilihat sebagai orang yang menjaga kesenian lama, seperti musik, tari, dan sebagainya. Ini pernah dijelaskan Claire Holt tentang budaya Indonesia tahun 1960-an. Tapi ini bukan berarti Sinar sangat konservatif.

Menariknya, di sini terlihat adanya dikotomi antara negara-bangsa sebagai fenomena modernitas dan filsafat adat yang sering diabaikan atau ditentang negara-bangsa. Negara-bangsa disarankan sebagai wadah untuk mempraktikkan persatuan, sementara kebangkitan kembali filsafat adat diusulkan sebagai cara memperkaya dinamika internalnya. Dengan demikian, penafsiran ulang negara-bangsa modern melibatkan integrasi nilai-nilai lokal ke dalam kerangka kebangsaan. Jembatan antara negara-bangsa dan nilai-nilai lokal ini diwujudkan dalam sikap filosofis masyarakat. Kami meyakini sudut pandang ini memerlukan elaborasi lebih lanjut dan berencana membahasnya dalam tulisan kami berikutnya.

Sinar adalah pemikir realis yang mempertimbangkan berbagai aspek politik dan budaya di Sumatera Utara dan Indonesia. Dengan menerapkan konsep modus vivendi, ia mengarahkan ide-idenya untuk menghindari konflik dengan elemen masyarakat.

Pada tahap ini, kontribusi Sinar terhadap studi budaya adalah upaya menutup kesenjangan intelektual yang timbul dari faktor politik dan sosial di seluruh negara-bangsa selama paruh kedua abad ke-20. Upayanya di bidang teoretis dan praktis untuk menghilangkan kebingungan masyarakat awam, termasuk anggota lembaga adat. Beliau adalah bijak Melayu yang menghabiskan hidup mengembangkan pemahaman tentang bahasa Melayu dan unsur-unsurnya melalui studi dan pengalaman pribadi.

Keterlibatannya dalam isu budaya membuatnya dianggap multidimensi. Sejarah dan budaya adalah dua bidang utama yang difokuskan, seperti dinyatakan oleh beberapa penulis lain. Ia juga mempelajari etnografi, antropologi, dan sosiologi. Perspektif multidisiplin ini adalah usahanya untuk mencapai kesatuan pemahaman yang lebih luas, yang kita sebut Weltanschauung Melayu. Weltanschauung ini tampaknya hilang akibat peristiwa masa lalu. Jika menganalisis upaya intelektualnya, ia berusaha menarik garis batas yang jelas dari Weltanschauung Melayu.

Sinar ingin menghidupkan kembali adat dan budaya Melayu tanpa mengabaikan negara-bangsa. Meski bukan ilmuwan politik, Sinar tetap menyoroti pentingnya politik etnis dalam diskusi tentang pembangunan negara-bangsa Indonesia.

Warisan intelektual

Sinar menyarankan agar adat menjadi sistem yang dapat beradaptasi tanpa kehilangan inti nilai dan elemen. Ia menyadari adat melemah akibat modernisasi. Tesisnya membantah teori-teori yang menyalahkan adat atas kemerosotan masyarakat Melayu.

Kami berpendapat bahwa masyarakat Melayu Sumatera Utara kesulitan beradaptasi dengan kolonialisme dan negara-bangsa sebagai unsur Barat yang dianggap perluasan modernitas. Kesulitan ini khususnya terkait dengan kerapuhan elemen yang dulu berperan sebagai perekat sosial. Pemikiran Sinar mengenai pemulihan budaya Melayu tidak bersifat individual, namun muncul dari penilaiannya terhadap kebingungan masyarakat. Karena itu, ia aktif mendirikan dan berpartisipasi dalam lembaga-lembaga yang bertujuan mengatasi masalah tersebut lewat keterlibatan masyarakat luas.

Unsur kunci dalam aktivitas akademis dan intelektualnya adalah 'sistem adat Melayu'. Dapat ditegaskan bahwa usulannya tidak bertujuan untuk membangun sistem adat Melayu yang berbeda di antara berbagai komunitas di Dunia Melayu; melainkan, ia berupaya membangun tipe ideal sistem adat Melayu, yang menurut kami selaras dengan pengertian Weberian. Dalam pengertian ini, sistem adat Melayu dalam pemikiran Sinar bukanlah bentuk standardisasi. Melainkan, ia merupakan alat metodologis untuk memahami pokok bahasan.

Warisan intelektual Sinar adalah tentang warisan yang ia peroleh dan sebarkan melalui karya dan ceramahnya. Ia berharap warisan tersebut dapat dihidupkan kembali dari akarnya dengan semangat baru.

Karya-karyanya tampak sebagai pencarian dimensi internal komunitas Melayu, dimulai di Sumatera Utara dan berfokus pada latar budaya mereka, yang digambarkan sebagai ‘adat dan kebudayaan’ di seluruh wilayah tersebut.

Ia berupaya agar ‘keadilan budaya’ dipikirkan ulang dan dihidupkan kembali karena berbagai proses yang berubah-ubah telah menyebabkan degradasi, baik disengaja maupun tidak disengaja. Apa yang telah dilakukannya membuatnya disebut sebagai ‘reformis budaya’ atau ‘pembangkit budaya’.

Ia merasa upaya untuk menghidupkan kembali budaya ini dilakukan karena variabel-variabel yang penting bagi keberadaan budaya itu sendiri dan bagi perkembangan masyarakat yang sehat. Variabel-variabel ini dapat diurutkan, sebagai saran, dari kehilangan identitas hingga mencapai konsensus dengan lingkaran kekuasaan kontemporer yang memiliki arahan tertentu untuk lingkungan budaya saat ini.

https://epaper.waspada.co.id/

Waspada, 25 Mei 2026, (Senin), Opini, A5

https://guneydoguasyacalismalari.com/tr_tr/t-l-sinar-isu-adat-dan-kebudayaan/

Pengalaman awal hidup T. L. Sinar melalui ‘Waspada’

Mehmet Özay – Faisal Rıza                                                                                                 16 April 2026

Biografi memberi tahu kita lebih dari sekadar dimensi kehidupan individu seseorang. Bahkan, dengan membaca biografi, kita memperoleh wawasan yang lebih dalam tentang beragam kelompok individu dan bahkan kelompok sosial tertentu. Mungkin adil untuk mengatakan bahwa, seiring waktu, biografi mengajarkan kita semua tentang realitas sosial sampai batas tertentu. Ketika biografi ditulis secara sengaja atau tidak sengaja, baik penulis maupun pembaca—tentu saja tidak sama—secara bertahap menyadari perubahan kolektif dalam masyarakat tertentu.

Saat kami membaca biografi singkat Tengku Luckman Sinar, kami merasakan hal-hal ini. Bahkan, beberapa elemen unik muncul di antara baris-baris buku Tengku Mira Sinar yang berjudul “Tengku Luckman Sinar, Melayu Nusantara dan Strategi Kebudayaan” tentang almarhum ayahnya, Tengku Luckman Sinar (1933-2011). Elemen-elemen ini, yang digambarkan sebagian atau seluruhnya (tersebar) di seluruh halaman, mendorong kami untuk mempertimbangkan kembali apa yang sebenarnya terjadi selama periode akhir pemerintahan kolonial Belanda dan bulan-bulan serta tahun-tahun awal kemerdekaan Indonesia. Tidak diragukan lagi kita tidak perlu membahas detail ini di sini, karena Anda, sebagai pembaca kolom ini, sudah cukup tahu. Apa yang ingin kami sampaikan, mengenai pandangan kami tentang tahun-tahun awal Tengku Luckman Sinar, adalah bahwa itu adalah periode yang sangat menantang dalam sejarah pribadinya. Namun, mengatakan bahwa ini hanya dimensi pribadinya saja akan menjadi kesalahpahaman besar.

Dan di sini kami ingin menyatakan bahwa pengalaman hidup Tengku Luckman Sinar yang relatif awal tepat setelah kemerdekaan. Dan beberapa jenis gangguan sosial dan politik secara drastis terjadi di Sumatera Utara, yang menghubungkan pengalaman hidupnya dengan pengalaman individu lain, dan mungkin juga pengalaman kelompok sosial dan politik lainnya sampai batas tertentu atau lebih besar.

Terlihat bahwa Sinar terpapar pandangan dan opini nasionalis sepanjang masa membaca Waspada secara implisit. Hal ini menjadi perkembangan yang kebetulan ketika ia terpaksa mencari nafkah selama masa sulit di tahun-tahun awal kemerdekaan. Dan proses ini memungkinkan kita untuk memiliki persepsi yang logis dan mengembangkan pemahaman bahwa Mohammad Said (1905-1995), pendiri dan kolumnis Waspada yang edisi pertamanya diterbitkan pada 11 Januari 1947 dan Tengku Luckman Sinar atau yang saat itu ia dipanggil 'Luckman Hakim', sebagai anggota muda dari keluarga kesultanan tradisional, yaitu Kesultanan Serdang, bertemu secara implisit melalui media Waspada. Menariknya, dimensi historis antara kedua individu ini akan diuraikan lebih lanjut pada dekade-dekade berikutnya, dan akan diubah menjadi semacam hubungan mentor-murid, seperti yang dinyatakan oleh Sinar sendiri.

Dalam cerita lain, tampaknya pada tahun 1947, TLS mulai menjual surat kabar ‘Waspada’, yang kini dianggap sebagai aset nasional dalam sejarah pers, dan ‘Suluh Rakyat’ (Soeloeh Rakjat) di Pematangsiantar untuk memenuhi kebutuhan sehari-harinya, yang dianggap sebagai semacam kontribusi untuk kehidupan keluarga pada masa-masa sulit tersebut. Apa yang dilambangkan oleh kisah pribadi ini? Bagi kami, ini adalah titik balik yang sangat penting dalam kehidupan Sinar muda. Sejak kehilangan ayahnya, Sultan Sulaiman, pada 13 Oktober 1946, yang dikenal sebagai penguasa berpengaruh, ia, bersama beberapa anggota keluarganya, perlu beradaptasi dengan proses perubahan. Yang kami amati terutama adalah bahwa adaptasi ini bukan hanya pemeliharaan materiil tetapi juga dimensi non-materiil. Yang terakhir berkaitan dengan bagaimana perkembangan kontemporer yang muncul membentuk pikiran dan jiwa Sinar muda....

Informasi bahwa setidaknya satu komponen dari proses ini terkait dengan "perjuangannya" untuk mengatasi kesulitan keuangannya muncul kembali. Dalam konteks ini, keputusannya untuk mulai berjualan koran, karena kesulitan ekonomi yang hampir dialami semua orang pada tahun-tahun itu, bukanlah sekadar hobi di masa remajanya, melainkan situasi yang muncul dari kondisi kehidupannya. Ketika ia mulai berjualan koran, ia berjualan di 'Pematangsiantar' dan berusia sekitar 14 tahun.

Selain sebab-sebab material, dapat dikatakan bahwa Sinar muda secara tidak sengaja terpapar pada proses pembelajaran baru, namun informal, yang tak diragukan lagi bersifat langsung dan politis, pada usia dini. Dengan kata lain, ia memulai proses pembelajaran bukan hanya melalui penjualan surat kabar, yaitu Waspada, tetapi juga melalui dirinya sendiri, mungkin karena rasa ingin tahu tentang isi surat kabar tersebut sebagai berita. Melalui itu, ia terpapar pada perkembangan sikap dan gerakan nasionalis, proses dekolonisasi yang belum selesai yang muncul dalam bentuk niat Belanda dengan pasukan sekutu, yaitu Inggris dan AS, untuk menduduki kembali wilayah-wilayah yang telah berlangsung. Dalam hal ini, dapat dipahami bahwa Sinar terpapar pada dimensi politik Sumatera Utara.

Tahap proses pembelajarannya ini disebutkan dalam biografi yang menceritakan bahwa “dari situlah mungkin Tengku Luckman mempunyai pandangan untuk membangun kebangsaan Indonesia ini dengan paham nasionalisme”. Meskipun materi ini memberinya informasi tentang politik sehari-hari di Sumatera Utara dan wacana-wacana terkait, karena sifat dan semangat zamannya, ia mendengar dan membaca banyak diversifikasi ideologis dan politik dalam masyarakat. Jika kita mempertimbangkan argumen John Bastin dan Harry J. Benda (1968: 112), yaitu “… surat kabar, majalah, dan belakangan ini juga radio membantu penyebaran kosakata politik baru di kalangan lapisan masyarakat yang semakin luas ...”, maka cukup aman untuk menyatakan bahwa surat kabar, sebagai sumber pengetahuan baru bagi Sinar, sangat penting. Sinar, mungkin karena kebetulan sejarah, memiliki kesempatan untuk berbaur dengan semua dimensi ideologis dan politik utama. Selain itu, apakah ia terlibat dengan intelektual individu mana pun untuk diskusi lebih lanjut atau apakah ia bergabung dengan gerakan kelompok politik mana pun, kita tidak mengetahui informasinya. Namun demikian, lanskap politik umum Sumatera Utara cukup kuat untuk memengaruhi, menurut kami, setiap individu muda selama tahun-tahun sulit tersebut. Dan tidak salah jika Sumatera Utara menyebarkan rasa nasionalisme yang kuat. Dalam hal ini, lingkungan sosial dan politik yang dinamis di Deli (Medan) berkontribusi pada peningkatan rasa nasionalisme di kalangan generasi muda. Faktanya, ini merupakan kelanjutan dari dekade-dekade sebelumnya. Hal itu diamati oleh Rosihan Anwar, yang berpendapat dalam bukunya yang berjudul Melawan Arus: Biografi Soedarpo Sastrosatomo (2003: 16) bahwa “Hidup di Medan dan Deli pada umumnya memberikan kesempatan yang sangat baik untuk mempelajari nasionalisme.

Kita dapat berpendapat bahwa pengalaman masa remaja Sinar memiliki konteks historis yang mempertemukannya dengan gagasan Mohammad Said, pendiri Waspada. Sekali lagi, sulit—tetapi tidak sepenuhnya diabaikan—untuk berpendapat bahwa Sinar bertemu dengan Mohammad Said. Namun, ia mungkin telah membaca kolom-kolom Said dan berita-berita lainnya, yang mungkin sangat penting baginya untuk memahami dimensi ideologis dan politik di Sumatera Utara.

 

Meskipun latar belakang intelektual dan kelas mereka berbeda, kebetulan sejarah yang disebutkan di atas menyebabkan proses komunikasi dan pembelajaran implisit antara Mohammad Said dan Sinar muda. Hal ini cukup meyakinkan karena dorongan nasionalis tampak jelas dan berkelanjutan dalam pemikiran intelektual Mohammad Said. Dan itulah alasan mengapa ia terjun ke dunia jurnalistik dan kemudian menerbitkan Waspada selama masa-masa sulit ketika Belanda bermaksud menduduki kembali Sumatera Utara. Namun demikian, nasionalisme Mohammad Said tidak terstruktur sebagai kredo politik; melainkan, intinya adalah tentang persatuan di antara masyarakat kepulauan, dimulai dari masyarakat Sumatera Utara. Dan gagasan ini dan gagasan serupa tentang kondisi kontemporer dan masa depan Sumatera Utara dan Kepulauan Melayu mungkin telah membentuk pikiran 'Sinar muda'.

Secara umum, sementara media cetak menyebarkan ide melalui jaringan dan pelanggannya, para pemimpin, penulis profesional, dan jurnalis menuliskan ide-ide untuk membangkitkan minat publik. Sinar muda, yang beralih dari penjual koran menjadi pembaca, secara implisit menjadi subjek dari proses perubahan dan berevolusi secara ideologis. Dapat dikatakan bahwa Sinar secara implisit semakin dekat dengan wacana politik kontemporer dan memperoleh wawasan baru. Hal itu membuatnya peka terhadap perkembangan di negara-bangsa yang baru muncul. Menariknya, Sinar muda, yang merupakan penjual sekaligus pembaca Waspada, mulai menulis opininya di usia dewasa. Misalnya, mulai tanggal 4 Mei hingga 10 Mei 1976, ia menulis artikel berseri, sebanyak 6 buah, tentang "Perang Sunggal".

Di sini, tepat untuk mengutip sebuah gagasan yang disampaikan oleh Mohammad Said dalam bukunya yang belum diterbitkan. Ia merujuk pada nasionalisme, yang diamati oleh kader kepemimpinan, sebagai hal yang sangat relevan bagi beragam komponen dan struktur etnis untuk bersatu demi tujuan bersama, yaitu Indonesia. Ia mengemukakan kerangka nasionalisme secara ringkas sebagai berikut: “Sekarang harus dijelaskan apa artinya menjadi asli atau Bangsa Indonesia. Nasionalisme memiliki berbagai tujuan. Ada yang ingin membangun Soematera asli, Pasoendan asli, Jawa asli, atau Selebes asli, atau Maloekoe asli. Itulah arah 'nasionalisme' juga.” Dengan mempertimbangkan definisi dan kerangka kerja yang disebutkan di atas, kita dapat berpendapat bahwa Mohammad Said hampir memiliki visi yang sama.

Apa yang diamati pada masa remaja awal Sinar adalah tanda minat intelektualnya yang berlapis-lapis. Ia tidak menjadi acuh tak acuh terhadap perkembangan politik yang dihadapinya pada tahun-tahun tersebut. Sebaliknya, ia secara bertahap mengembangkan minat pada perubahan sosial yang baru muncul. Kami percaya bahwa proses awal dalam hidupnya ini, di samping yang lain, membentuk pikirannya untuk merestrukturisasi masyarakatnya melalui karya akademis dan non-akademisnya di masa dewasanya.

https://guneydoguasyacalismalari.com/tr_tr/pengalaman-awal-hidup-t-l-sinar-melalui-waspada/

16 April 2026, Waspada, B3.

Müslüman toplumlar ve eğitim üzerinden modernleşme / Muslim societies and modernization through education institutions

Mehmet Özay                                                                                                                             23.05.2026

Müslüman toplumların geleneksel siyaset kurumları ve eğitim kurumlarının -özellikle de, yüksek öğretim kurumlarının-, bir anlamda sahip oldukları bütünlüklülük ile, toplumsal değişimlerin gerek iç gerekse dış koşullar ve zorlamalar nedeniyle ortaya çıkmaya başladığı dönemlerde, birbirini ne denli etkilediği üzerinde durulmaya değer bir konudur.

Siyaset kurumu ve yüksek öğretim

Söz konusu “birbirini etkileme” olgusunun, daha çok siyaset kurumunun doğrudan ve dolaylı etkisiyle Müslüman toplumlardaki yüksek öğretime denk gelen kurumlarında değişimi tetiklediğini ileri sürmek mümkündür.

Bu anlamda, Müslüman toplumlar ve modernleşme ilişkisinde, eğitim olgusunu ve de değişim süreçlerini farklı boyutlarıyla ortaya koyarken, geleneksel siyaset kurumu ile yüksek öğretim kurumları ilişkisini de dikkatle değerlendirmek gerekir.

Bu noktada, Müslüman toplumlarda, modern yüksek öğretim kurumlarının oluşumu, siyasal ve kültürel reform süreçlerinin doğrudan bir yansıması olarak ortaya çıktığını ileri sürmek yanlış olmayacaktır.

Nihayetinde, Müslüman toplumların gelenek anlamda, siyasal yapılaşmalarında yine, dönemlerine göre yüksek eğitim kurumuna tekabül edecek eğitim yapılaşmalarının, siyasal iktidar olgusu ve yapısından bağımsız olmaması bize, böylesi bir olguyu ortaya koymamıza imkân tanıyor.

Bir başka ifadeyle söylemek gerekirse, bu durum, geleneksel Müslüman toplumlarda, siyaset kurumu ile yüksek eğitim kurumlarının güçlü şekilde birbirine eklemlendiği gerçeği olduğunu bize gösteriyor.

Bu durumun, belki de, bir başka çalışmada ele alınmasında yarar var.

Bununla birlikte şunu söylemekte yarar var ki, geleneksel Müslüman toplumlarda siyaset kurumu ve yüksek öğretim kurumları ilişkisinin, bugüne ne tür etkileri bulunduğu, anlaşılmaya değer olduğu gibi, belki de, yüksek öğretim kurumlarında şu an yaşanmakta olan sorunların temellerini bulma noktasında bize bir ipucu sağlayabilecektir.

Değişim ve yüksek öğretim kurumları

Değişim olgusunun, kendini iç ve dış taleplerle ortaya koymaya başlamasıyla, adına siyasal ve ardından, kültürel reform denilen süreçlerin gerçekleşmesi, bütüncül anlamda toplumsal yapıyı etkileme gücüne sahip olduğu gibi, bu gelişmenin daha çok yüksek öğretim kurumlarında gerçekleşmeye başlamasını doğal kabul etmek gerekir.

Nihayetinde, yukarıda kısaca değindiğim üzere kurumsallaşmış eğitimin, siyasal yapı ve iktidar olgusuyla ilişkisi, başlayan değişim, reform, modernleşme süreçlerinin doğrudan bu kurum üzerinde etkisini göstermiştir.

19. yüzyıl öncesine tarihlenecek şekilde, Müslüman toplumlarda yüksek öğretimin ilk nüvelerinin gündeme gelmeye başlamasını, genel itibarıyla, bu toplumlarda ortaya çıkan modernleşme yönündeki siyasal çabaların yansıması olarak değerlendirmek mümkün.

19. yüzyıl gelişmelerinin, örneğin, Osmanlı örneğinde Tanzimat Fermanı süreciyle geliştiği de, açık seçik ortadadır.

Cevdet Paşa’nın Sadaret’e atanan Mustafa Reşid Paşa’ bağlamında aktardığı üzere, “Tanzimat-ı Hayriyye’nin teferruatına ikmal ile emri temeddün ve maarifin terakkiyesine himmetten geri kalmazdı. O dönemde, Mekatibi-i Umumiyye nezareti ve Meclis-i Maarif teşkil olundu...”[1] Söz konusu Meclis’in, Darülfünun’dan da sorumlu olması yukarıda dikkat çektiğimiz olguyla ilişkisi bakımından gayet anlamlıdır.

Bu noktada, şu ifadenin konumuzla ilgisine dikkat çekmek gerekiyor...

Osmanlı’da “Darülfünun’un kurumunun sadece, bir eğitim kurumu değil aksine, kültürel modernleşmenin en üst düzeydeki önemli bir aktörü ve parçası”dır.

Bu iddia ile, “Osmanlı’nın kendine özgü modernleşme gayretinin neticesi olarak ortaya çıktığı” ileri sürülse de, bu sürecin, yani Osmanlı modernleşmesinin anlaşılabilmesi için mutlaka Avrupa ile kıyas edilmesi gerekliliği de göz ardı edilmemelidir.

Bu durum, açıkçası dışardan geldiği intibaını güçlü bir şekilde veren, “kendine özgü modernleşme”nin ilgili dönemlerdeki yüksek öğretim kurumlarının yapılaşmasının siyasal iktidar kurumu ile ilişkisinin anlaşılmasını da gerektirmektedir.

İkili sistem

Yukarıda dikkat çekilen değişim süreci, hiç kuşku yok ki, klasik İslami eğitim kurumlarıyla tedrici olarak kurulmaya başlayan yeni, modern yüksek öğretim kurumları bağlamında, ‘ikili sistem’ olarak adlandırılabilecek bir yapıyı doğurmuştur.

Teorik ve pratik anlamda, önemli tartışmalara konu olduğuna kuşku olmayan bu ikili yapıyı teşkil eden unsurlar yani, geleneksel ve modern yüksek öğretim kurumları bir yandan, savunmacı bir şekilde hareket ederken, aynı zamanda ‘öteki’ne yönelik eleştirileriyle kendini ve de ötekini yeniden üretmeye devam etmiştir.

Bu durumun, Müslüman toplumların geniş coğrafi dağılımı ve değişim süreçleri dikkate alındığında, günümüz şartlarında mevcut olduğunun yakından gözlemlendiğini de ifade etmekte yarar var.

Afgani-Abduh dikotomisi ve ötesi

İslam(i) modernizmin ilk ipuçlarının 19. yüzyılda Cemaleddin Afgani ve öğrencisi Muhammed Abduh’la ilişkilendirilmesi gibi anlamlı olması kadar, eksik bir yaklaşımın aşılması gerektiği konusunu bir kez daha gündeme taşımakta yarar var.

Kimi çevrelerce, ‘öncü’ kabul edilen bu iki ismin birbirleriyle akademik ve reform bağlamındaki ilişkilerinin karşımıza, dikotomik bir unsuru çıkardığı göz ardı edilmemelidir.

Çıkış noktaları, metodları ve hedefleri noktasında ayrışan Afgani ve Abduh’un tek tek ortaya koydukları unsurlar, etki güçleri söz konusu olsa da, bunların bu iki isimden önce gelen, aynı dönemde yaşayan ve sonrasında ortaya çıkan bireyler, akımlar, düşüncelerle karşılaştırmalı olarak da anlaşılmaya değer olduğunu ifade etmekte yarar var.

Bununla kastedilen, kısmen 19. yüzyıl öncesinde, hiç kuşku yok ki, öncelikle siyasal çevrelerin, ‘düşünür’ sıfatını hak eden bireylerin ve nihayetinde, bunların ilişkili oldukları çeşitli alimlerin ve/ya yüksek öğretim kurumları arasında ortaya çıkmaya başlayan ve reform kavramı bağlamında değerlendirilebilecek gelişmelerdir.

Yayıncılık ve eğitim

Bunların belki de en başta gelenininin, Müslüman toplumlarda modern teknik ve yöntemlerle ve bunların hedef ve kapsamları bağlamında yine, modernleşmeyle ilintili olan açılımlarına konu olan kitap basımı çabalarıdır.

Bu durum, sadece klasik anlamda yüksek öğretim kurumlarının müfredatları çerçevesinde ihtiyaç duydukları eserlerin basımı ve dağıtımı ile sınırlı olmamıştır.

Aksine, hem modern basım süreçlerinin getirdiği teknik, teknolojik imkânlar ve bunların doğrudan ve dolaylı yansımaları ile hem de, -tüm sınırlılıklarına rağmen-, geniş okur-yazar çevrelerine ulaşmayı hedeflemesi ve bununla bağlantılı istendik veya niyetlenilmemiş bağlamda toplumsal değişime yönelik düşünceler, yukarıda dikkat çekilen konu özelinde, üzerinde yeniden ve dikkatle durulmayı hak etmektedir.

Geniş Müslüman coğrafyası

Yukarıda kısaca dikkat çekilen reform, modernleşme, İslami yüksek öğretim gibi kavram ve süreçlerin ilk etapta bize akla getirdiği coğrafya veya toplum olarak Osmanlı’nın çıkması kendinde bir gerçekliktir.

Bunun yanı sıra, Kuzey Afrika’dan başlayarak Malay Takımadaları’na değin uzanan diğer Müslüman toplumların reform, modernleşme, İslami yüksek öğretim veya buna tekabül edecek eğitim yapılaşmalarının kendinde anlamlılığı olduğunu unutmamak gerekir.

Malay dünyasında yaşanan gelişmelerle ilgili ve bir yakın dönem örneği olarak, Cohor Sultanlığı’nda dini kurumlar ve eğitim yapılaşmasının bu anlamda kayda değer bir yer teşkil etmektedir. Özellikle 1895 yılından itibaren, din ve eğitim kurumsallaşmanın gündeme gelmesi iç talepler ve dış unsurlar ile birlikte değerlendirilmeyi hak etmektedir.[2]

Bu çerçevede, Osmanlı dışındaki ilgili toplumların yüksek öğretim kurumlarının teşkilinde -görece geç dönemlere tekabül etse de, yaşanan sömürgecilik süreçlerinin doğrudan etkisi olduğunu ve bunun özel bir çalışmaya konu olması gerektiğini ifade etmeliyim.

https://guneydoguasyacalismalari.com/tr_tr/musluman-toplumlar-ve-egitim-uzerinden-modernlesme-muslim-societies-and-modernization-through-educaton-institutions/

---

[1] Cevdet Paşa. (1953). Tezâkir (1-12), (Yayınlayan: Cavid Baysun),  II. Seri, No. 22, Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, p. 10.

[2] Detaylar için bkz.: Ahmad, Abu Talib. (2003). “Writing Malaysia’s Social History from the Ecclesiastical Records”, New Terrains in Southeast Asian History, (ed.: Abu Talib Ahmad; Tan Liok Ee), Athens: Ohio University Press, p. 258.