Malay dünyası ve Osmanlı ilişkilerinde “iki gemi” olgusu / The phenomenon of the “two ships” in relations between the Malay World and the Ottoman State

Mehmet Özay                                                                                                                             10.09.2026

Malay dünyası ve Osmanlı ilişkilerine dair gündeme getirilen çeşitli görüşler, temel itibarıyla Osmanlı merkezciliğinin ürünü olarak zuhur ediyor.

Bu durum, bize, geçmişin farklı evrelerinde var olduğu ifade edilen tarihsel ilişkilerin, farklı bakış açılarıyla da ele alınması gerektiği konusunu hatırlatmasıyla önem taşıyor.

Bununla birlikte, farklı bakış açılarının dayanak noktalarının sağlamlığı, bugüne kadar var olan Osmanlı-merkezci yapılaşmanın metodoloji, kaynaklar ve yorumlar gibi alanlarda karşımıza çıkan aksaklıklarını, yanlışlıklarının anlaşılmasıyla yakından ilgilidir.

Aksi halde, benzeri bir hataya düşülebileceği gibi, bu yaklaşımın tıpkı ilkinde olduğu gibi tarihi yanlış anlamalara yol açacağını hatırlamak gerekiyor.

İki gemi

Bu kısa girişle gündeme getirmek istediğim husus, Malay dünyası ve Osmanlı ilişkilerinde öne çıkan ve tarihsel olarak ilk olarak gündeme gelmesi itibarıyla gayet önemli olan, Kuzey Sumatra’da Açe bağlamında karşımıza çıkan, “iki gemi” olgusudur.

Batılı ülkeler, özellikle de, Batı Avrupa’da -Fransızca, Felemenkçe, İngilizce- ortaya konulmuş olan literatürde “Açe İslam Sultanlığı” adıyla bilinen Kuzey Sumatra’daki bu siyasi yapının Osmanlı ile ilişkilerinde, “iki gemi” olgusu üzerinde durmak istiyorum.

Konuyu, daha önce farklı vecheleriyle akademik makaleler ve kitaplarda ele almam nedeniyle, burada uzun uzadıya gündeme getirmeyeceğim.

İki gemi olgusuna Açe, Kuzey Sumatra, Endonezya ve genel itibarıyla, Güneydoğu Asya tarihçisi olarak tanınan Anthony Reid’in çalışmalarında, Türkiye’de ise Salih Özbaran Hoca’nın çalışmaları ve devamında alanda varlık gösteren bir iki tarihçi tarafından gündeme getirilmiştir.

Yanılmıyorsam, modern Türkiye tarihinde konuya bir iki satırla değinen ilk kişi, İsmail Hakkı Uzunçarşılı olmalı... Onun da referansı -aşağıda değineceğim üzere- şayet Saffet Bey ise şaşırmamak gerekir.

Bu noktada, Reid’in ilk önemli makaleleri arasında kabul etmemiz gereken, 1969 yılında yayımlanan, “16. yüzyılda Batı Endonezya’ya Türk Tesiri” (“Sixteenth Century Turkish Influence In Western Indonesia”)[1] başlıklı makalesidir.

Niçin tartışılmıyor?

Bu iki geminin nasıl olup da, Kuzey Sumatra’ya ulaştığı konusunun tartışma konusu yapılmamış olması, bu olgu hakkında, bugüne değin devam eden ilgimin oluşmasını sağlamıştır.

Osmanlı denizciliğinin, okyanus denizciliğiyle kıyaslanmasının gayet zor olduğu bilinirken; Açelileri, Sumatra’yı henüz 1567’de duymuş olan Osmanlı devlet erkanının Sumatra’ya nasıl gidileceğini nasıl öğrendiği konusu gayet muğlak iken;[2] üstüne üstlük, Osmanlı denizcilik seferlerinde, -uzmanının ifade ettiğine göre, en az altı gemiden müteşekkil bir yapının varlığına ihtiyaç duyulurken, iki geminin Kuzey Sumatra’ya gittiğini gündeme getirmek oldukça ilginçtir.

Bu noktada, Osmanlıca bilmeyen Anthony Reid’in kaynaklara erişiminin -en azından- doğrudan ulaşmasının mümkün olmaması kadar, Osmanlı tarihine dair ilgisinin gayet az veya hiç noktasında olduğu dikkate alındığında başvuru kaynağının neresi olduğuna dair merakımı artırmıştı.

Reid’e, iki gemi” olgusunu sorduğumda, “Özbaran Hoca”yı işaret etmişti.

Aradan epeyce bir süre geçtikten sonra, 2018 yılında, Özbaran Hoca’yı İzmir’de ziyaret etme ve sohbet etme fırsatı bulmakla, doğal olarak bu konuyu bir de ona açmam kaçınılmaz olmuştu.[3]

Özbaran Hoca, yaşlılığı, yorgunluğu vb. gibi nedenlerden olsa gerek, “O zamanlar yazdık... Bizden geçti, artık... Sizler, genç araştırmacılar ilgilensin” bağlamında bir yaklaşımla konuyu bir şekilde kapatmış oldu. Tabii, Hoca’ya hürmeten, ısrarcı olmanın bir anlamı da yoktu.

Bu noktada, Anthony Reid’e ve Salih Özbaran Hoca’yla görüşmelerimde gündeme getirmeme rağmen, sağlıklı bir netice veya arzu ettiğim tatmin edici cevabı alamamıştım.

Gidecekti ama!

Kısaca ifade etmek gerekirse, “iki gemi” olgusu temelde, kuvvetle muhtemel 1567’de hazırlandığı düşünülen, 15 kadırga ve 2 barka toplam 17 gemiden oluşan filonun, 1568’de Yemen’deki isyan dolayısıyla Sumatra gitmesinin sürekli ertelenmesinin ardından, neler olduğuna dair bir yaklaşıma tekabül ediyor.

Buna, özellikle Reid bağlamında şunu eklemek gerekir ki, mevcut Batı literatüründe yer alan verilerin dışında, Kuzey Sumatra ve Açe çalışmaları dolayısıyla bölgeyi zaman zaman ziyaret etmesi, Banda Açe’de ‘Kampung Bitay’ olarak bilinen mevkiden ve bölgedeki sözlü gelenekten haberdarlığıyla yakından alâkalı olduğuna kuşku bulunmuyor.

Bu anlamda, konunun canlı görünür yanları noktasında, Özbaran Hoca’dan ziyade, Reid’in konuya daha vakıf olduğunu söylemek yanlış olmayacaktır.

Saffet Bey’i unutmak (mı?)

Söz konusu “iki gemi” olgusu Reid’in, 1969 yılında yayınladığı makalesinin Ek (Appendix) bölümünde Saffet Bey’in makalesine atıfla açıklık getiriyor.

Bunu söylemekle, “zaten sorun çözülmüştür” diye düşünenler olabilir. Ancak, bu durum çözüm yerine sorunu, daha da çetrefil hale getirdiği kanaatindeyim.

Nihayetinde, zamanında Reid’in kendisine yönelttiğim soruya cevaben, Özbaran Hoca’yı işaret etmesine rağmen, Saffet Bey’e atıfta bulunmaması oldukça ilginçtir.

“Unutmuş olabilir”, diyebiliriz...

Ancak, yukarıda dile getirdiğim üzere Reid’in, linguistik bağlamında Osmanlı kaynaklarına erişmesi söz konusu olmadığı gibi, Osmanlı tarihine dair de pek donanımlı olmaması onun, doktora çalışması sürecinde veya hemen akabinde aynı dönemde, Londra’da bulunan Özbaran Hoca vasıtasıyla, Saffet Bey’in makalesine ulaştığını gösteriyor.

Genelde Osmanlı tarihçiliğine, özelde Hint Okyanusu bağlamında, eleştirel tutumuyla takdir edilmesi gereken Özbaran Hoca’nın, iki gemi olgusuna derinlemesine incelememiş olması da üzerinde ayrıca düşünülmesi gereken bir konudur.

Bu hususu belki, bir akademisyen olarak Türkiye’de oturarak, Sumatra’ya bakmak ya da bakamamakla ilişkilendirerek anlamak mümkündür.

Reid’in, kendi makalesinde, İstanbul Üniversitesi’ne yaptığı ‘teşekkür’ atfını da unutmamak gerekir... Demek ki, o dönemde yabancı bir araştırmacıya binlerce kilometre öteden yardım edebilecek birileri varmış...

Reid’in, Saffet Bey’in makalesinden nasıl haberdar olduğunu da ortaya koymak gerekiyor. Buna açıklık getiren yine kendisi...

Reid bu bilgiye, makalesinin ‘EK’ bölümünde Leiden Üniversitesi tarafından yayınlanan İslam Ansiklopedisi’nin (Encyclopedia of Islam) -alanda olanlarca yakinen bilinen- Juynbool ve Voorhoeve tarafından kaleme alınan, “Atjeh” maddesinden edindiğini bir şekilde ortaya koyuyor.

Yeni bir bakış açısı

Saffet Bey’in, 1911/1912 yıllarında kaleme aldığı Sumatra Seferi adıyla meşhur çalışması bize, Malay dünyası ve Osmanlı ilişkilerine dair bazı noktalara ışık tutmasıyla dikkat çekiyor.

Saffet Bey’in iki makaleden oluşan çalışmasının Osmanlıca olması, Osmanlı devletinin neredeyse devrini kapatmak üzere olduğu bir dönemde, -tarihin cilvesine bakın ki- yeni kurulan bir kurumun yayın organı olan Tercüme-i Osmani Encümeni Mecmuası başlıklı dergide gündeme gelmesi, klasik diyebileceğimiz bazı Osmanlı evrakları ile bir ölçüde Fransızca ve ardından İngilizce’ye çevrilen Christiaan Snouck Hurgronje’nin çalışmasına atıfları gibi özellikleriyle dikkat çekicidir.

Bununla birlikte, Saffet Bey’in “iki gemi” olgusuna dair ifadesinde temel referansı yüzyılın başında Batavya’da konsolos olarak görev yapan Erşad Bey’in aktardığı kısa anektod...

Kendisini makamında ziyaret eden bir Açe’linin -ki kuvvetle muhtemel sürgünde olan son Açe Sultanı Davud Şah’a yakın bir isim olmalıdır- “zamanında bize iki gemi gönderilmişti” şeklinde özetleyebileceğim ifadesine dayanıyor...

Bu ifadeyi göz ardı etmek mümkün değil...

Bununla birlikte, yukarıda dile getirdiğim üzere Osmanlı denizciliği ve oknayus koşulları ile diğer bazı hususlar bize gemilerin bizatihi Osmanlı Devlet erkanının emriyle gönderilip gönderilmediği veya gemilerin başka unsurlara ait olup olmadığı gibi bir dizi sorunun halen gündemde olduğuna işaret ediyor.

İlginçtir, 16. yüzyılın önemli devlet adamlarından Ahmed Feridun Bey, münşeat’ında Açe’den gönderilen iki mektubun dışında bize bir veri sağlamıyor.

Bu noktada, Saffet Bey, Snouck Hurgronje, Anthony Reid tarafından kaleme alınan çalışmaları yeniden farklı bir gözle incelemeye ihtiyaç olduğu gibi, Kuzey Sumatra’ya kimlerin hangi yollarla gitmiş olabileceğine dair verileri ancak, bölgede yapılacak saha çalışmaları gerçekleştirerek ve Hint Okyanusu bağlamını merkeze alarak incelemek gerekiyor.

https://guneydoguasyacalismalari.com/tr_tr/malay-dunyasi-ve-osmanli-iliskilerinde-iki-gemi-olgusu-the-phenomenon-of-the-two-ships-in-relations-between-the-malay-world-and-the-ottoman-state/

---

[1] Anthony Reid. (1969). “Sixteenth Century Turkish Influence in Western Indonesia”, JMBRAS, Vol. X, No. 3, December.

[2] Saffet Bey’in ifadesine başvurarak ifade etmek gerekirse, “... O günlerde İstanbul’a Açelilerce ‘Esutamboy’da, Açe’yi duyan ve nerede olduğunu bilen yok idi ...” Saffet Bey. (1327/1912). “Bir Osmanlı Filosu’nun Sumatra Seferi”, Tarihi Osman-i Encümeni Mecmuası, Kanun-u evvel 1327 (December 1912), 11. Cüz, Ahmet İhsan Şürekası, s. 604, 605. (678-683).

[3] Bu vesileyle, görüşmeyi organize eden Ekrem Saltık arkadaşımıza burada, bir kez daha teşekkür ediyorum.

 

Siyaset kurumu ve yükseköğretim kurumları / Political institutions and higher education institutions

Mehmet Özay                                                                                                                             08.09.2026

Hatırlarsanız, bir süre önce Münire Hoca’nın önemli katkıda bulunduğu  Ivory Tower Reform: A Vision for Higher Education in Malaysia başlıklı bir kitap yayınını gündeme getirmiştim.

Çalışma, ülkenin yükseköğretim kurumlarında yer alan akademisyenlerin akademik ve entellektüel çabalarının yetersizliği ve ilgisizliği şeklinde iki kelimeyle özetlenebilecek halini ortaya koyuyordu.

Bu durumun sadece, ‘akademisyen’ olarak adlandırılan kişilerden kaynaklı bir sorun olmadığı, genel itibarıyla, ülkenin siyaset kültürünün derin etkisini ve uzantısını içinde barındırdığı.

Kafası karışıklar

Geçenlerde, Hoca’nın 2019 yılında, aynı konuda bir gazeteye verdiği açıklama gözüme çarptı.

Hoca, bu demecinde, merhum babası Hüseyin Alatas’ın kaleme aldığı bir kitap üzerinden yine, akademi dünyasına yönelik eleştirel bir söylemi gündeme taşımış.

Aslında, Hoca’nın “Gerak” yani, Malezya Akademi Çalışanları Haraketi (Pergerakan Tenaga Akademik Malaysia) içinde yer alması, akademik kariyerinde eğitim-öğretim araştırma süreçlerinin yanı sıra, akademi dünyasını eleştirel açıdan ele alan bu kurumda faal olduğu hatırlandığında, ortaya koyduğu eleştirilerin süreklilik arz ettiği ortadadır.

Münire Hoca’nın, 2019’da gündeme gelen demeci, akademi dünyasında yaşanan sorunun, akademi kimliğini taşıyan bireylerin yeterliliği ve yetersizliği dışında, bu kitleyi ve içinde yer aldıkları yükseköğretim kurumlarını da doğrudan etkilediğine işaret ediyor.

Bu durumun, sadece, ülkenin modern tarihini yapılandıran siyaset ve yükseköğretim kurumu ile sınırlı olmadığı görülüyor.

Öyle ki, sahadan olmayan kişilerin de işittiğini tahmin ettiğim Hüseyin Alatas’ın, “zincire vurulmuş düşünce” olarak çevirebileceğim ‘captive mind’ kavramının hem siyaset dünyasında hem de akademi dünyasında yer alan bireylerde yansımasının devamına işaret ettiği iddiasıyla dikkat çekiyor bu demeç.

Bu genel yaklaşımın ötesinde, demecin dikkat çeken yönü, yükseköğretim Bakanlığı’nın plân ve projelerinin yükseköğretim kurumlarında düşünce üretmeye matuf süreçleri harekete geçirmeye, bu alanı genişletmeye, yükseköğretim kurumlarından başlayarak toplumun farklı katmanlarına doğru yayılmaya yönelik çabalar yerine, “piyasa talepleri”ne odaklı bir yükseköğretim hedefine tutulmuş olduğu anlaşılıyor.

Egemenlik ilişkisi

Münire Hoca’nın, babası Hüseyin Alatas’ın kavramsallaştırması belki de, yaşadığı dönemin toplumsal gerçekliğinde farklı bir yere oturtulabileceği düşünülebilirse de, 21. yüzyılın ilk birkaç on yılında yaşananların pek de öyle farklı ve sağlıklı bir süreci doğurmadığı görülüyor.

Bu durum bize, yükseköğretim kurumlarının asli görevinin piyasanın taleplerine hizmet eden aracı kurumlar olmadığını, aksine, ‘yükseköğretim’ kavramının kendinde yetkin bir anlamı barındırdığını ve bunun bilgi-düşünce ve düşünce üretimi gibi süreçlerden bağımsız ele alınamayacağını ortaya koyuyor.

Yukarıda dikkat çekildiği üzere, bir yanda sömürge dönemi söylemlerinin gizli-açık içeriğine sahip bir siyaset kültürünün ve bu siyaset kültürünün yükseköğretim kurumları üzerindeki etkisi, yükseköğretim kurumlarının temel yapılanması ile çelişkileri ortaya gayet çelişkili bir yapıyı çıkartıyor.

Yine hatırlarsanız, içinde bulunduğumuz yükseköğretim kurumunda dekanlık ve rektör yardımcılığı yapmış birinin, “Biz, hükümet ne derse ona uyarız” şeklindeki sözünü gündeme getirmiştim.

Bu noktada, Münire Hoca’nın siyaset kurumu ile yükseköğretim kurumu arasındaki ilişkiye dair söylemine ve eleştirisine bizatihi sahada tanık olunduğu ortadadır.

İlgili kurumlar arasındaki bu ilişki türü, yükseköğretim kurumunu iki açıdan etkilediği anlamına geliyor.

İlki, siyaset kurumunun egemen varlığı sadece, ilgili yükseköğretim kurumlarının bütçelerini belirlemede değil, bu kurumların içeriklerine ve yönelimlerine dair katı bir belirleyiciliği ile rol aldığına ortaya koyuyor.

İkincisi, yükseköğretim kurumlarının kendilerinden beklenen araştırma, düşünce, yayın vb. süreçlerinin toplumun hemen hemen her kesimine yönelik “eleştirel” tutumuna mani olan ve kendi kendine sansür uygulayan bir tür “yükseköğretim kültürü” oluşturduğuna işaret ediyor.

Bir başka ifadeyle söylemek gerekirse, araştırmayı ve düşünceyi kendine temel alan olarak seçen yükseköğretim kurumları gizli-açık karşı karşıya kaldıkları sınırlamalar ve belki de baskılar karşısında bu görevlerini icra edemez hale geliyorlar.

Kalkınma ve akademi

Siyaset alanının ve bu alanın içinde belirli bakanlıkların veya bakanlıkların yönetimine matuf olan yükseköğretim kurumlarının ülkenin “kalkınma odaklı” yapılanmasında aldığı konum elbette anlaşılabilir bir yönü bulunuyor.

Burada temel husus, yükseköğretim kurumlarının genel yapılanması ve eğiliminin bu kurumların doğasıyla çelişkili olup olmadığıdır. Tıpkı, benzeri ülkelerde olduğu üzere, bu ülkede de sorunun gelip dayandığı nokta bu alanda zuhur ediyor.

Ancak, Hüseyin Alatas’ın ‘captive mind’ kavramıyla tek tek bireylerin, okuryazarların ve hususen yükseköğretim kurumlarında ‘eğitimci’, ‘öğretici’ kimliğiyle yer alanların ‘düşünce’ olgusuyla ilişkileri ve bu ‘düşünceyi’ kendi aralarından başlayarak, kurumlara ve topluma doğru genişleyen bir yönelimle ortaya koymalarında karşılaşılan kısırlığın temel bir nedeni olarak gündeme geliyor.

‘Teknik’ öğretim

Yazının ilgili yerlerinde dikkat çekildiği üzere siyaset kurumunun, ülkenin kalkınma odaklı yapılanmasında ‘öncelikler’ ve ‘zorunluluklar’ gibi yaklaşımlarla yükseköğretim kurumlarının temel işlevi olan araştırma ve düşünce üretmeyi ikincil plana atan veya göz ardı eden tutumu bu kurumları ‘teknik’ düzeye hapsediyor.

Ülkelerin kalkınma çabalarında temelde bir sorun yok...

Ancak, yukarıda ele alındığı üzere, yükseköğretim kurumlarının varlık nedeninden uzaklaştıran politikaların temel bir yanlış üzerine oturduğunu görmek gerekiyor.

Ya da şöyle bir çözümü gündeme getirmek mümkün. Kalkınma eksenli yapılanmada ‘teknik eğitim’ ile ilgili kurumsal yapılanmalar gündeme getirilebilir. Ancak ülkenin, örneğin ortaöğretimden başlayarak bu yönde ne tür bir yapılanma içinde olduğu ayrı bir araştırma konusudur. 

Akademi kurumları ve memurluk olgusu / Academic institutions and the phenomenon of civil servant

Mehmet Özay                                                                                                                             05.09.2026

Müslüman dünyanın akademi kurumlarının bugün içinde bulunduğu zaafiyeti, modernleşme ile mi yoksa geleneğin bir tür devamı olarak mı değerlendirmek gerekir?

Hangisi olursa olsun, karşımıza çıkan tablonun hiç de, iç açıcı olmadığı aşikârdır.

Bu yazıda, akademi kurumlarının işletimi ve işleyişi konusuna ‘bürokrasi ve memurluk’ kavramları özelinde değinmeye çalışacağım.

Öyle ki, akademik kurumlarını standartlaştırılmış bürokratik yapılaşmanın ve bu kurumlarda yer alan akademisyenleri standartlaştırılmış memurluk normlarına hapsetme geleneğinin, Müslüman toplumların araştırma, bilgi üretimi ve entelektüel yaşamda karşı karşıya kaldıkları önemli problemlerin oluşmasında kayda değer bir rol oynuyor.

Bu durumun, ilgili çevreler tarafından sıradan bir mesele olarak algılanıyor olmasını veya hiç dikkate alınmamasını, en başta en temel bir hata olduğunu görmek gerekiyor.

Nihayetinde, Müslüman toplumların siyaset dünyasından, kültür yaşamına değin var olan ve de giderek artan tüm sorunlarını gündeme taşıması beklenen ve bu sorunlara çözüm sunma imkânını bünyesinde barındıran unsurlar olarak akademik kurumların, bugün içinde bulundukları durum, hiç kuşku yok ki, söz konusu sorunların ne çözümüne önemli ölçüde katkıda bulunuyor, ne de halkın kahir ekseriyeti Müslüman olan toplumlar ile küresel çapta insanlığa alternatif görüş, düşünce, felsefe, kurumsal ve sistemik yapılaşmalar sunabiliyor.

Bu hususun öneminin, aynı akademik dünyanın içinde bulunan belki de, azımsanmayacak sayıda kişi tarafından hissedildiğini söylemek mümkün.

Bununla birlikte, ortada var olan gerçeklik, karşı çıkış, alternatif söylem üretme, yenileyici bir alan açma gibi yapılaşmaları gündeme getirmek yerine, bu alanda söz söyleme cüretini gösterme eğilimi sergilemek isteyenleri, temelde ekonomik varoluşsallık zorunluluğu, mevcut sisteme eklemlenme yani akomodatif yaklaşıma ve de nihayetinde var olan statükoyu desteklemeye veya yeni statükoların oluşumuna eğilimler nedeniyle neredeyse, yok hükmünde kalıyor.

Buna alternatif olarak, bu kitlelerin akademik dünyasındaki memurluklarının dışında ve ötesinde, özel yaşamları içerisinde düşünülebilecek şekilde sivil toplum ve düşünce kuruluşları içinde varlık sürdürüp mevcut sorunlara çözümler üretebilecekleri veya ürettikleri konusundaki görüşü de yabana atmamak gerekiyor.

Ancak, bir çözümmüş gibi sunulan bu gelişmenin bile, mevcut akademi kurumlarının işleyişi, sürekliliği gibi bizatihi kendi varlığıyla ilgili sorunların üstesinden gelmeye yetmediği görülüyor.

Akademi gerçekliği

Kaldı ki, akademi kurumlarının varlığı söz konusu olduğunda, ortada kaynak, sistem ve anlayış konusunda ciddi aksaklıklar ve yolsuzluklar olduğunu açıkça ortaya koymak gerekiyor.

Nihayetinde, adına akademi denilen kurumların varlığının öyle gelişigüzel sıradan yapılar olmadığı düşüncesinden hareket ettiğimizde, bunların gayet önemli maddi ve manevi varlıklara ihtiyaç duyduğunu görmezden gelmek, halkının kahir ekseriyeti Müslüman olan toplumların sömürge sonrası bağımsızlıkları sürecinde kendi kaynaklarını nasıl hunharca yok ettiklerini bize gösteriyor.

Akademi dünyasının memurluk sınırlarına hapsedilmesinin göstergelerinden biri, katı organizasyonel yapılaşmanın hâkim kılınmasıdır.

Bu organizasyonel yapılaşmanın, bazı kurumlarda, bazı ülkelerde iki boyutta ortaya çıktığı görülür.

Bunlardan ilki, akademi kurumunu akademisyen olmayan bürokrat ve memurların kalıplaşmış, katı, hükmedici yapısına terk etmek, ikincisi, akademisyenler arasından -tıpkı birincisine benzer şekilde eylemde bulunan- akademi kurumunu yönetecek bürokrat ve memur üretmek.

Söz konusu bu iki boyut arasında, bu yazı çerçevesinde dile getirmeye çalıştığım sorunlar açısından açıkçası pek de büyük bir fark bulunmuyor.

Nihayetinde, bürokrasinin ve memurluk olgusunun -nereden gelirse gelsin- belirleyici olması, her hâlükârda akademi kurumunun akışkan, dinamik ve üretken doğası önündeki en büyük engeli oluşturuyor.

Bu çerçevede dile getirmeye çalıştığım, akademi dünyası ile memurluk olgusunun bir dikotomiye denk geldiği anlaşılmış olmalıdır.

Bu temel sorunun ortaya çıkması bizatihi, her iki dünyanın farklı vechelere sahip olmasından kaynaklanıyor.

Bürokrasi ve memurluk sınırlandırıcı, tektipleştirici vb. doğasıyla dikkat çekiyor...

Oysa, akademi dünyası, ki bünyesinde sadece eğitim-öğretimi değil, araştırmayı, düşünmeyi, uygulamayı, üretmeyi yeniden sorgulamayı gerektiren bir dizi ilişkiler ağıyla gayet dinamik ve kendine özgü bir yapılanma sergiliyor.

Bu alanların sınırlandırılmaya matuf olduğunu düşünen bürokrasi ve memurluk düşüncesi sadece, akademi dünyasını değil, bütün bir ulusu ve ulusu şekillendiren kültür, düşünce, bilgi vb. süreçleri gizli veya açık engelleyici bir rol oynuyor.

Tarihi derinlik

Dün ve bugün ilişkisi çerçevesinde, -ki, halkının kahir ekseriyeti Müslüman olan toplumların bu ilişkiden âzade olmadığı ortadadır-, özellikle akademi kurumlarının yapılaşması veya yeniden yapılaşması noktasında şu hususun gündeme getirilmesinde yarar var.

O da, bürokrasi, memurluk bağlamının, sadece bizim neslin veya yaşamakta olduğumuz süreci paylaşan birkaç neslin değil, tarihin uzak ve yakın evrelerinde de, benzeri süreçlerin yaşandığını söylemek yanlış olmayacaktır.

Kaldı ki, bu konuda elimizde, örneğin, Osmanlı gibi bir devletin kurumsal yapılaşmasının, döneminin sistemik bürokratik oluşumunun, bu oluşumu şekillendiren insan faktörünün ve tüm ilgili alanlarının -görece, kısa süren başarılarla dolu dönemin ardından- yaşanan gerilemelerin, başarısızlıkların, yolsuzlukların vb. temelinde yer aldığı gayet açık seçik anlaşılıyor.

Bu tarihi olgunun, “Altın Devir” (Golden Age) söylemi ile modern devlet, bürokrasi, kurumsallaşma ile ne denli örtüşüp örtüşmediği elbette, tartışmaya açık bir konudur.

Ve bunu, başka yazı/lar/da tartışabileceğimizi düşünüyorum.

https://guneydoguasyacalismalari.com/tr_tr/akademi-kurumlari-ve-memurluk-olgusu-academic-institutions-and-the-phenomenon-of-civil-servant/

 

 

İzlanda halkından cesur karar / A bold decision from the Icelandic nation

Mehmet Özay                                                                                                                             04.09.2026

İzlanda halkı, Avrupa Birliği’ne üyelik konusunda ret kararı verdi...

Son dönemde, küresel jeopolitik gelişmelerin belirleyiciliğini hisseden ülkelerin başında gelen, Avrupa’nın kuzey ucundaki ada ülkesi İzlanda’da halk güvenlik mi, yerel olgular mı çatışmasında kararını ikincisinden yana verdi.

Geçtiğimiz Cumartesi günü yani 29 Ağustos’da yapılan referandum, AB’ye katılmamayı isteyenlerin, Birliğe katılmayı isteyenlerden yüzde 5.6 fazla olması, Ada halkının AB ile görüşmelere yeniden başlama konusunda isteksiz olduğunu ortaya koyuyor.

Ada’da referandum kararında, balıkçı ve tarım sektöründe yer alan kitlelerin belirleyici olduğu yönündeki yorumlar, yerelliğin küresel jeo-politik olgu ve tartışmaların önünde olduğunu gösteriyor.

Özellikle, denizcilik ve balıkçılık ile özdeşleşen Ada toplumu ve ekonomisinin AB'nin balıkçılık alanındaki sınırlandırıcı politikalarına ‘hayır’ olarak da değerlendirmek mümkün.

Küresel baskı

Dünya denizleri ve adalar olgusunun bir kez daha küresel sistemin gündemine girdiğine tanık olduğumuzu gösteren önemli gelişmelerden biri, İzlanda’nın bir yandan ABD, öte yandan Rusya tarafından siyasi ve daha çok güvenlik merceği altında ele alınmasında ortaya çıkıyor.

Bu durum, referandum sonuçlarının açıklanmasının hemen ardından, İzlanda Başbakanı Kristrún Fróstdóttir ile Dışişleri Bakanı Þórdís Geirþúns Gunnarsdóttir’in yaptıkları açıklamalarda da belirgin bir şekilde yer alıyordu.

Özellikle, Başbakan Fróstdóttir referandum kampanyası sürecinin, Ada’nın küresel jeopolitik konumunu öne çıkarttığını dile getiriyordu.

Demokrasi pratiği

Benzeri gelişmelerde olduğu gibi “az bir farkla” belirlenen kararın, Ada ülkesinde ‘kutuplaşma’ olarak yorumlanmasına elverecek bir ifadeyi içinde barındırıyor.

Bununla birlikte, aynı yaklaşımın ‘demokratik toplum ve uygulamaları’ bağlamına da rahatlıkla oturtulabileceğini söylemek mümkün görünüyor.

Bunu destekleyen -en azından görünürde- birkaç husus var.

İlki, referanduma Ada halkının yüzde 82.5’inin iştirak etmesidir...

Bu husus, hiç kuşku yok ki, Dışişleri Bakanı Porgerdur Katrin Gunnarsdottir’in gündemindeydi. Ve bakan, katılım oranına vurgu yaparak, Ada halkının uluslararası gelişmelere ilgisindeki artışa dikkat çekti.

İkincisi ise, Başbakan Kristrún Frostadóttir’in referandumun sonuçlarının ilân edilmesinin ardından yaptığı açıklamadır.

Öyle ki, Başbakan Fostadottir’in açıklamasında siyasi olgunluğunu, ada toplumunda demokratik değerlere olan inancını ve pratiğini ortaya koyması dikkat çekiyordu.

Başbakanın, önce kazanan tarafı değil, kaybedenleri işaret ederek, “Ada halkının AB görüşmelerinden yana olan seçmenlere saygı göstermeleri” yönündeki ifadesi kadar, görev süresi içinde referandum sonucuna saygı göstereceğini ifade eden yaklaşımı gayet önemliydi.

Başbakan’ın bu yaklaşımında kendisinin de, AB yanlısı görüşü desteklemesinin payı olduğunu unutmamak gerekiyor.

Yinelenen karar (mı?)

Aslında yapılan bu referandum, 2009 yılından bu yana, İzlanda-AB ilişkileri sürecinin bir tür tekrarı hükmünde.

Yani, 2008 yılı küresel ekonomi krizi sonrasında başlayan AB’ye dahil olma -veya olmama- süreci, Rusya ve ABD’nin küresel güvenliği sadece söylemleriyle değil, siyasi pratikleriyle ne denli belirlenebileceğini ortaya koyuyor. 

AB ile ilgili sürecin sadece, 27 üyeli Avrupa Birliği’ne ve de dolayısıyla, tüm değerlerine katılımın yanı sıra, yaşanan küresel belirsizlikler ve çatışmacı uluslararası ilişkiler boyutu Ada’nın güvenliğinin öne çıkartılmasını sağladı.

Bununla birlikte, yine tıpkı benzeri küçük ülkelerde gözlemlendiği üzere, AB üyeliği süreçlerinde belirleyici kıstaslardan biri, “yerlilik” ve bu anlamda, “yerli ekonomi” olguları öne çıkıyor.

Ada politikasında öne çıkan siyasi görüşlerden ve de AB ile ilişkili sürece olumsuz bakan ve ‘şüpheciler’ olarak adlandırılan çevrelerin argümanı, “zaten AB ticaret yasalarının yüzde 75’ine yakınını uyguluyoruz” olmasıydı.

Yaklaşık dört yüz bin nüfuslu Ada’da halkın önemli bir bölümünün geçim kaynağı olan balıkçılık ve tarım oluşturması bu iki sektörün varlığını AB sürecinde öne çıktığını ortaya koyuyor.

Zaten, Cumartesi günü yapılan referandumda, gözlemcilerin dile getirdiği üzere, bu faktörün öne çıkmasına pek de şaşırmamak gerekiyor.

Ortaya çıkan sonuç, Ada toplumunda giderek varoluşsal bir hâl alan güvenlik olgusu ile AB yanlısı görüşlerin siyaset dünyasında kazandığı yer ile halkın ekonomik varsıllığı arasında bir uçurumun oluşmuş olması.

Belki de bu uçurum, bugününü düşünen geniş üretici kitleler ile uzun erimli güvenlik politikalarını öncelleyen ana akım siyasi yaklaşımın ayrışması olarak da değerlendirilebilir.

https://guneydoguasyacalismalari.com/tr_tr/izlanda-halkindan-cesur-karar-a-bold-decision-from-the-icelandic-nation/

 

Bağımsızlık: ulus-devlet ve uluslaşamamak (III) / Independence: the nation-state and the inability to be a nation (III)

Mehmet Özay                                                                                                                             30.08.2026

Ulus-devlet yapılanmasının, halkının kahir ekseriyeti Müslüman olan toplumlara ne kazandırıp ne kaybettirdiği meselesi önemlidir.

Bu önem, söz konusu toplumların içinde yer aldıkları ulus-devletlerin, -önceki süreçler bir yana-, tüm 19. yüzyıl ve 20. yüzyıl ortalarına değin karşı karşıya kalınan gerilemenin, sömürgeleştirmenin, problemlerin ne denli çözüme kavuşturulduğu tartışmasına katkısı bağlamında ortaya çıkmaktadır.

Son iki yazıda dile getirmeye çalıştığım hususlara devam mahiyetinde olarak bu yazıda da, öncelikle içinde yaşadığımız coğrafyada yer alan ülkelerin, bu ay içerisinde yenilenen bağımsızlık kutlamaları olmak üzere genel itibarıyla, halkının kahir ekseriyeti Müslüman olan toplumların ulus-devletleşme süreçlerine ve bu anlamda, çokça sorunları bağlamında bazı hususlara değineceğim.

Ulus-devlet kavramını merkeze aldığım bu yazılarda, dikkat edildiği üzere, ilgili ulus-devletlerde, ne tür siyasal ideolojilerin ve rejimlerin yönetime hakim olduğunu tartışmadım.

Nihayetinde teokrasiden, prosedürel demokrasiye kadar uzanan farklı siyasal rejimlerin var olduğu ulus-devletlerin varlığını belki, olumlu bir gözle bakarak, halkının kahir ekseriyeti Müslüman olan toplumların sorunlarına çözüm geliştirme noktasında, alternatifli yapılar olarak kabul etmek mümkündür.

Böylece, belki bunlar arasında yani, halkının kahir ekseriyeti Müslüman olan toplumların 20. yüzyıl ortalarından itibaren kurmuş oldukları ulus-devletlerin bir bölümünde veya çoğunda  ya da hemen hepsinde temel yapısal bozukluklarla karşılaşırken, bunlardan azınlık kabul edilebilecek bir bölümünde veya sadece birinde, ulus-devlet olgusunun tekabül ettiği gerçekliği temsilinin başarıyla ele alındığı, düşünülüp yapılandırıldığı ve uygulandığı sonucuna varabiliriz.

Karşımızda böyle bir yapı olup olmadığını, ayrıca düşünmek ve tartışmak gerekir.

Ancak, -bir ipucu olarak-, kaleme aldığım yazılarda, gizli açık ortaya koymaya çalıştığım hususun, karşımıza pek de olumlu bir tablo çıkarmadığını ifade etmek gerekir.

Üç temel gerçeklik

Nihayetinde, halkının kahir ekseriyetinin Müslüman olduğu toplumlarla ilgili, -tarihsel ve retorik olarak-, şu üç temel gerçeklikle karşılaştığımızı söylemek mümkün.

Bunlardan ilki, “hiç sömürgeleştirilmedikleriyle” -haklı olarak- övünenler; ikincisi, geçmişte sömürgecilik sürecine konu olup da, sömürgeci güçleri vatan topraklarından -meşru güç kullanarak- nasıl kovduklarıyla gurur duyanlar; ve üçüncüsü, her halükârda uzun dönemli sömürgeciliğe konu olsalar da, nihayetinde, sömürgeci güçle ‘masa başında’ anlaşarak bağımsızlıklarını kazandığını ileri sürenler.

Her üç durumda da, gelinen nokta bize, dışarıdan ithal edilen bir siyasi yapının yani, ulus-devlet olgusunun bir siyasi çözüm olarak benimsendiğini gösteriyor.

Prensip olarak bunda bir sorun olmadığını düşünebiliriz...

Ancak, bu üç sürecin ardından, kurulan ulus-devletlerin ne halde olduğu sorusuna ise, ulus-devlet nosyonunun bizatihi kendisinden başlayarak siyasi, ekonomik, bürokratik yapılardan kültür, norm ve davranışlara değin uzatılabilecek tüm alanları incelemek ve analiz etmek gerekiyor.

İki temel husus

Buradan hareketle, iki temel hususa kısaca açıklık getirmek gerekiyor.

İlk yazıda dile getirdiğim üzere, teorisi ve pratiğiyle ulus-devlet olgusu, halkının kahir ekseriyeti Müslüman olan toplumların, geçmişte ilgili dönemlerde onları yöneten siyasi yapının veya yapıların düşüncesinin bir ürünü değildir.

Bu durum, bilerek, kasıtlı ve niyetli olarak veya koşulların zorlaması sonucu dışarıdan ithal edilen bir siyasi yapıyla karşı karşıya bulunduğumuza işaret ediyor.

Bu sürecin kasıtlı ve niyetli bölümünde, ilgili toplumların siyasi ve toplum liderlerinin çeşitli karar mekanizmalarıyla ‘ulus-devlet’ yapısını ortaya koymuş olmaları söz konusudur.

En azından, katı bir gerçeklik olarak böyle olduğuna tanık oluyoruz...

İkincisi ise, çokça Batı Avrupalı sömürgeci devletlerin yönetimi altında varlık sürmek zorunda kalan, halkının kahir ekseriyeti Müslüman olan toplumların, ilgili sömürge yönetimlerin varlığını  sora erdirmek ve kendilerine, yeni ve özgür siyasal yapı ve çatı kurmakla ilgili süreçlere gönderme yapar.

Sürecin bu şekilde geliştiğini varsaydığımızda, -ki ortada başka bir alternatif gözükmüyor-, Müslüman toplumların çoğunluğu oluşturduğu ulus-devletlerde sorunların bizatihi, bu toplumun kendisiyle ilişkisi olduğu sonucuna varmak, oldukça mantıksal bir duruma işaret ediyor.

Diğer iki yazıda gizli/açık ve diğer ilintili yazılarda dile getirmeye çalıştığım husus, ortada artık kendisine bağımlı bir yapı yani, sömürgeci bir güç olmadığına göre, ayıplanacak, suçlanacak, sorumlu tutulacak bir siyasi yönetim bulunmuyor demektir.

Bu durumda, akla kaçınılmaz olarak diğer bazı sorular gelmiyor değil...

Sorun nerede?

Söz konusu bu ulus-devletlerde, uzun dönemli olarak yaşanan sorunların yapısal olarak ulus-devlet’te mi olduğu yoksa, bu ulus-devleti inşa etme görevini üstlenen liderlerin, kadroların, siyasi partilerin, hükümetlerin ve devlet kurumlarının ulus-devleti yönetebilme süreçlerinde kasıtlı veya kasıtsız başarısız olduklarıyla mı açıklamak gerekir?

Yoksa sorunların kaynağı ve devam ettiricisi olarak siyasi liderlerin, siyasi kurumların değilde, gerçekte, bu siyasi yapıda önemli bir yere sahip olan bizatihi, ‘ulus’un yani, toplumun bu kavram, içerik ve yapılaşmasına dair bilgi eksikliğinden başlayarak, doğru tutum ve davranış geliştirememesiyle mi ilişkilidir?

Bu seri yazıda dile getirmek istediğim olgulardan biri, yukarıda bahsi geçen ikinci husustur.

Yani sorunun, görünürde adına siyasi elitler denilen ve bu siyasi elitlerin kendilerine biçtikleri rollerle ulus-devleti yapılandırma veya yapılandıramama gibi süreçlerine karşın, ulus-devlet organizmasının varlık nedeni olan bizatihi, ulus’un yani, toplumun bizatihi kendisinin bu süreçte ne yapıp, ne yapmadığıyla, sürece ne türden müdahale edip etmediğiyle yakından ilgilidir.

https://guneydoguasyacalismalari.com/tr_tr/6667-2/

Bağımsızlık: ulus-devlet ve uluslaşamamak (II) / Independence: the nation-state and the inability to be a nation (II)

Mehmet Özay                                                                                                                             29.08.2026

Ulus-devletler olgusuyla ilgili yazıma devam ediyorum...

Ağustos ayı içerisinde, bölgedeki ülkelerde gündeme gelen bağımsızlık kutlamaları, bizi bir kez daha mevcut ulus-devletler başta olmak üzere, Müslüman toplumların kahir ekseriyetini oluşturduğu ulus-devletler üzerine düşünmeye sevk ediyor.

Ulus-devlet olgusunun ve yapılaşmasının, bir başka ifadeyle söylemek gerekirse, teorik ve pratik oluşumunun Müslüman toplumların icadı olmadığı görüşüyle başlamak gerekir.

Bu husus, siyasal ve toplumsal bağlamda bir eksiklik olarak kabul edilebilir mi? Bu soruya, “evet” veya “hayır” gibi katı bir cevap vermekten ziyade, belki de, bu hususun temelde neyi ve nasıl açıklamak istediğimizle ilişkilidir.

Sorunun kökeni

İlgili ülkelerin bağımsızlıklarından bu yana ve içinde bulunduğumuz bugünkü hâl itibarıyla değerlendirecek olursak, söz konusu durum bize sadece bölgedeki ilgili ülkelerin değil, genel itibarıyla halkı Müslüman olan toplumların bağımsızlıklarını elde etmelerinden veya bağımsızlıkların kendilerine bahşedilmesinden itibaren geçen süreçte, bu siyasal yapıyla, yani ulus-devlet olgusuyla ilişkilerinin sorunlu olduğunu ortaya koyuyor.

Bu durumda yapılması gereken, sadece halkının kahir ekseriyeti Müslüman olan toplumların bağımsızlık süreçlerinden bu yana olan süreçleri ele almakla sınırlı değildir.

Aksine, bundan önce söz konusu bu toplumların nasıl olup da ulus-devlet haline geldikleri sorusunu yöneltmek ve bir önceki süreci anlamak ve anlamlandırmak gerekir.

Bir önceki süreçten kasıt, doğrudan veya dolaylı olsun, Batı Avrupalı denizci ulusların aktörlüğünde sömürgecilik yapılaşmalarına atıf olduğu ortadadır.

Süreçlere dair

Bu gelişmeleri maddeler halinde, tek tek ortaya koymak gerekirse, karşımıza şöyle bir tablo çıktığını görürüz:

a) Sömürgecilik sürecinin aktörü olan Batı Avrupalı denizci ulusların, “artık, bu yükü kaldıramayacakları”  (White Man’s Burden)  olgusundan başlayarak, yerli toplumlara bağımsızlıklarını vermeleri;

b) Bu sömürgeci güçlerin başta, ekonomi olmak üzere, -tıpkı birincisine benzer şekilde- karşı karşıya kaldıkları zorlukları aşamamaları neticesinde, yerli toplumların siyasi liderleri veya sözde siyasi liderleriyle masabaşı görüşmeleriyle neticeye ulaştırılmış bir bağımsızlık sürecini ortaya koymaları;

c) Sömürgeci güçlerin ekonomik eksenli yapılaşmalarının zamanla, siyasal ve teritoryal egemenliğe dönüşmesinin, yerli toplumlar üzerinde doğurduğu ezici güç yapılaşması karşısında, yerli unsurlar arasında belirli bir süreçte ortaya çıkan siyasal-ideolojik, dini-ideolojik ve mücadeleci yönelimdir.

Bu temel parametrelerin, birbirinden bağımsız olacak şekilde matematiksel bir doğrusallıkla ortaya çıktığını ve geliştiğini söylemek güç...

Bununla kastedilen, ilgili süreçlerin birbiriyle iç içe geçen bir bağlamda gelişme gösterdiği ve bu anlamda, -en azından bazı coğrafyalarda- gayet karmaşık olgular bütünüyle karşı karşıya olduğumuz gerçeğidir. Bu hususa burada değinmeyeceğim...

Yukarıda dikkat çekilen maddelerin ilkinde yani, sömürgeci güçlerin ‘öteki’nin, ‘yerli adam’ın yükünü çekememeye başlamasının çokça, ekonomik bağlamlardan kaynaklandığını söylersek, belki de, tüm sömürgecilik süreçlerinin oluşumu ve gelişimi ile gayet önemli bir çelişkiye vurgu yapmış oluruz.

Nihayetinde, sömürgecilik süreçleriyle ilgili ana akım söylem, -ki, içinde yanlışları barındırmıyor değil-, Batılı sömürgeci ulusların ‘zengin topraklara’ gelmesiyle, ekonomik yapılaşmada tekelciliği hedeflemiş olmakla birlikte, -bu hedefe ulaşamasalar bile hem, kendi aralarında hem de, yerli güç odaklarıyla şu veya bu şekilde, paylaşımcı bir politika takip ederek, var olan zenginliğin mümkün olduğunca kendilerine yönelmesini sağlayacak bir yapıyla karşılaşırız.

‘Düzen’ olgusu

Sömürgeci yapıların bu hedefe ulaşma noktasında geliştirdikleri sürecin, ‘düzen kurma’ ile olan bağlamını göz ardı etmemek gerekir.

Nihayetinde, bu siyasal tutumun, yani düzen oluşturmanın, eleştiriye açık olmakla birlikte, ilgili toplumlarda ‘düzen olmadığı’ gözlem ve analizine dayandığı görülmektedir.

Ya da, bir başka açıdan bakıldığında, -diyelim ki-, ortada var olan düzenin bizatihi sömürgeci güçlerin hem Avrupa’da hem de sömürge topraklarında kendi oluşturdukları ‘düzenle’ çelişmesinden kaynaklanan ve nihayetinde, ortaya siyasal ve dönen dönem askeri çatışmalara yol açan süreçlere tanık oluruz.

Bu kısa tartışmada gelinen noktada ana kavramın, ‘düzen’ olduğuna vurguyu gözden kaçırmamak gerekir...

Bununla kastım, erken dönem sömürgecilik süreçleri ile geç dönem sömürgecilik süreçleri arasındaki farktır.

Bu fark, bize yine, Batı Avrupalı denizci ulusların sömürgecilik politikalarında, paradigmatik bir ayrışmanın olduğunu gayet açık ve net bir şekilde gösteriyor.

Bu süreci, tabiri caizse, “kaba yöntemlerle” sürdürmeye çalışanların sömürgecilik süreçleri belli bir süre sonra sona ererken,  ötekilerin süreci ‘yönetebilmede’ sergiledikleri siyasal ve ideolojik akışkanlık üzerinde durulmaya değer bir konudur.

Batı Avrupa sömürgeci ülkelerin, ‘öteki’ coğrafyalarda sömürgecilik süreçlerini ortaya koyarken bir yandan da, anavatanlarında kendilerini inşa ettiklerini ve bu inşa sürecinin en önemli aşamalarından birinin, ‘ulus-devlet’ nosyonu ve yapılaşmasıdır.

Bu durum, yukarıda ‘düzen’ olgusuna yaptığım vurgunun zamanla, ‘öteki’ coğrafyalarda, özellikle de, halkının kahir ekseriyeti Müslüman olan coğrafyalardaki yansımalarının ne denli önemli olduğuna işaret eder.

Bu noktada, Batı Avrupa’da ulus-devlet oluşumuna giden süreçler ile bağımsızlıklarla birlikte, yerli topraklarda benzeri bir sürecin ortaya çıkması arasında temel farklılıklar olduğuna ve bunun, teorik ve pratik bağlamla ilişkili oluşuna yukarıda değinmiştim.

Bunu, tekrar etmekte yarar var...

Temelde, Avrupa özelinde yani sömürgeci toplumların kendi anavatanlarında bir ‘düzen’ arayışının ifadesi olan ulus-devletleşme ile sömürgeleştirilen toplumlarda bağımsızlıklarla ortaya çıkan ulus-devlet yapılaşması arasında bir fark olduğu ortadadır.

Ulus-devlet olgusunun ve yapılaşmasının salt bağımsızlıkla ortaya çıkan bir süreç değildir. Aksine, en az bağımsızlık kadar önemli olan, bu siyasal sistemin, teorik ve pratik olarak ele alınması, anlaşılması, yorumlanması ve uygulanmasıyla ilgili süreçlerdir.

Bu noktada, bağımsızlıklardan bu yana, halkının kahir ekseriyeti Müslüman olan toplumların ulus-devletleşme süreçlerinde gayet kırılgan süreçlerin varlığı kendini gösteriyor.

Var olan bu durumu, katı milliyetçilikle üzerini kapatmaya ve unutturmaya çalışmak mümkün değildir.

Nihayetinde, kastettiğimiz toplumların kahir ekseriyetinin Müslümanlardan oluştuğu gerçeği ortadayken, sorumluluğu başkasına, başkalarına yüklemek yerine, bu toplumlara yön veren siyasal liderlerin, akademisyenlerin, düşünürlerin, hocaların/alimlerin/din adamlarının (!) olan bitene dair sağlıklı bir analiz yapmaları ve süreçleri açıklamaları gerekir.

https://guneydoguasyacalismalari.com/tr_tr/bagimsizlik-ulus-devlet-ve-uluslasamamak-ii-independence-the-nation-state-and-the-inability-to-be-a-nation-ii/

Peringatan HUT 120 H. Muhammad Said

Mehmet Özay                                                                                                                             20.08.2026

Saat Republik Indonesia merayakan hari kemerdekaan ke-81 pada tanggal 17 Agustus, penting juga untuk mengingat individu-individu yang telah mengabdikan hidup mereka demi kemerdekaan negara.

Di antara mereka adalah Haji Mohammad Said, seorang tokoh kunci. Titik awal artikel ini didasarkan pada peringatan 120 tahun wafatnya Haji Mohammad Said. Saya percaya ini adalah momen untuk mengenang beliau lagi karena hari ulang tahunnya bertepatan dengan Hari Kemerdekaan Republik. Sebagai pendiri surat kabar ternama, ‘Waspada’, beliau memiliki kisah hidup yang unik yang dibentuk oleh semangat zamannya. Dalam tulisan ini, saya berfokus pada beberapa isu yang menurut saya membentuk karya seumur hidupnya sebagai seorang jurnalis-intelektual.

Dalam memoarnya yang belum diterbitkan, ia menyatakan bahwa ia lahir pada tanggal 17 Agustus 1905 di Labuhan Bilik, Kabupaten Labuhan Batu. Kota kecil ini terletak di dekat Sungai Panai di pesisir Sumatera Utara, menghadap Selat Malaka, dengan pelabuhan bernama sama. Nama ayahnya adalah Mohammad Hasan, yang biasa dipanggil Haji Hasan. Ia adalah anak keempat dari tujuh bersaudara. Makalah singkat ini berfokus pada percakapan singkat namun bermakna antara Haji Hasan dan putranya yang masih muda, Muhammad Said, pada tahun 1930-an.

Apa kata ayahnya?

Sebelum membahas beberapa elemen dari kiprah jurnalistik dan intelektualnya, saya ingin mengingatkan Anda tentang sebuah kejadian yang sangat menarik yang terjadi tepat setelah percakapannya dengan ayahnya. Suatu hari, ketika Mohammad memberi tahu ayahnya bahwa ia ingin pergi ke Medan dan menjadi jurnalis, wajah ayahnya berubah menjadi muram. Wajar jika ia menerima teguran ayahnya, seperti, "Apa yang akan kamu lakukan di bidang jurnalistik?" Lagipula, munculnya berbagai penyalahgunaan sepanjang sejarah media cetak, dari awal hingga saat ini, mengingatkan kita bahwa Ayah Said telah menyaksikan atau mendengar tentang penyalahgunaan serupa. Menurut saya, meskipun Said tidak menolak keberatan ayahnya, jelas bahwa ia tidak sepenuhnya menerimanya dan tidak meninggalkan niatnya. Bisa dibilang Mohammad Said telah menafsirkan pesan ayahnya dengan benar dan mengingatnya sepanjang karier jurnalistiknya, dari masa magang hingga mencapai puncak karier.

Said, dengan mengambil keraguan ayahnya sebagai pelajaran, mengadopsi pendekatan yang memprioritaskan kebenaran dan keadilan dalam jurnalisme sejak awal kariernya. Saya percaya hal ini dipengaruhi oleh pengalamannya di sebuah firma hukum Belanda di Sumatera Utara, tempat ia menyaksikan korupsi, pelanggaran hukum, dan perlakuan yang tidak manusiawi. Dengan kata lain, saya pikir pengalaman Mohammad menyaksikan perlakuan buruk dan penindasan terhadap pekerja di perkebunan di berbagai wilayah Sumatera Utara selama bekerja di kantor Belanda tersebut berperan dalam transformasi dirinya menjadi seorang aktivis. Mengingat kondisi saat itu—tidak seperti sekarang, ketika elemen untuk membangun organisasi aktivis masih belum berkembang—jurnalisme mungkin satu-satunya media yang memungkinkan dia mempraktikkan konsep-konsep seperti masyarakat, keadilan, dan kebenaran. Dalam hal ini, meskipun ia mungkin mengakui keabsahan penilaian ayahnya tentang jurnalisme, idealisme Mohammad tetap unggul, dan pada akhirnya ia melihat jurnalisme sebagai lebih dari sekadar profesi.

Era yang penuh tantangan

Patut dikemukakan bahwa Mohammad Said hidup dalam masyarakat yang berkembang pesat pada awal abad ke-20. Seiring dengan itu, pemikiran sosial dengan cepat menjadi terideologikan, yang pada dasarnya berakar pada pandangan dunia lokal. Pandangan dunia lokal ini juga diperkaya oleh kontribusi beberapa aktor asing dan, terutama, individu-individu lokal terdidik yang memiliki akses terhadap pemikiran sosial Barat yang sebagian besar berkembang di Eropa Barat pada abad ke-19.

Merupakan momen bersejarah yang menarik untuk menyaksikan awal karier jurnalistiknya pada tahun 1930. Ia menunjukkan beragam minat intelektual dalam jurnalisme, politik, ekopolitik, sejarah, dan kolonialisme. Tak diragukan lagi, ciri khas awalnya adalah patriotisme yang kuat, dengan respons langsung terhadap rezim kolonial yang dialaminya pada masa mudanya. Aktivitasnya di berbagai bidang menunjukkan inspirasi patriotik yang sama sepanjang hidupnya. Ini adalah kecenderungan umum yang disebut 'semangat' di kalangan pemuda pada tahun 1920-an, 30-an, dan 40-an, dan hal itu mendorong gerakan kemerdekaan di hampir seluruh wilayah Kepulauan Sumatera. Tulisan-tulisannya, baik esai surat kabar maupun buku-bukunya, tak diragukan lagi merupakan tambang emas data sejarah. Keaslian karya-karya ini sebagian besar bergantung pada pengamatannya dan perannya sebagai saksi saat ia tumbuh dan matang dalam pekerjaannya sebagai jurnalis di Sumatera Utara. Lebih jauh lagi, ia menunjukkan rasa ingin tahu dengan mengutip sumber yang tepat dalam bahasa apa pun, serta menggunakan kemampuannya untuk menemukan kebenaran dan menerangi publik. Sebagai seorang intelektual otodidak, ia secara konsisten menekuni jurnalisme cetak, seperti yang terlihat dalam karyanya dan usahanya pada tahun 1947, ketika ia bersama istrinya, Ani Idrus, menerbitkan surat kabar harian ‘Waspada’; ia juga membela para buruh yang bekerja di berbagai perkebunan di pesisir Medan, dan lain sebagainya.

Etika dan kebenaran

Ia, seperti yang ia catat dalam memoarnya yang belum diterbitkan, berhati-hati dalam pekerjaan jurnalistiknya dan menyesuaikan diri dengan kondisi kolonial tanpa mengorbankan pendirian etis maupun kesadaran politiknya. Bahkan, hal ini selaras dengan prinsip-prinsip yang ia peroleh melalui bacaan dan keterlibatannya dalam perkembangan sosial. Dan saya percaya bahwa ayahnya juga telah berkontribusi, sampai batas tertentu, dalam menanamkan nilai-nilai etika yang penting dalam dirinya.

Perjuangannya untuk mengatasi inersia, yang sangat ia rasakan, adalah massa yang buta huruf. Usaha medianya bertujuan untuk mencerahkan mereka melalui logika rasional dan kebenaran, yang berlandaskan pada isu dan perkembangan historis dan kontemporer. Ia adalah anggota yang terlihat dalam komunitas jurnalisme karena membahas isu-isu buruh dan wacana kemerdekaan. Ia muncul sebagai jurnalis dan intelektual pada periode prakemerdekaan dan selama sejarah revolusi Indonesia.

Dapat dikatakan bahwa ketiga minat intelektual utama ini memiliki satu titik temu: kolonialisme. Dalam hal ini, kolonialisme, atau kondisi kolonial, secara signifikan membentuk wacana intelektualnya, yang ia coba atasi melalui berbagai cara, baik secara nyata maupun tidak nyata, sepanjang hidupnya. Ia mengembangkan perspektif analitis dan interpretatif yang mendalam tentang isu-isu historis dan kontemporer, seperti buruh, perang kolonial, dan proses Islamisasi. Isu buruh merupakan tema penting yang menarik perhatian global pada dekade awal abad ke-20. Ia berupaya membangun kerangka acuan baru untuk membangun kesadaran kolektif. Untuk mencapai hal ini, ia menggunakan usaha jurnalistiknya sebagai wahana untuk membangun kekuatan publik demi perubahan. Memang, wawasan jurnalistik dan intelektualnya didorong oleh pengamatannya terhadap apa yang terjadi di sektor perkebunan tempat para kapitalis mempekerjakan buruh. Ini termasuk lembaga administrasi kolonial, kapitalis swasta, atau keluarga penguasa pribumi. Sejak saat itu, ia secara implisit (saya kira) dan secara eksplisit mencoba berada di sisi yang benar pada pendulum keadilan. Melalui tulisan-tulisannya tentang berbagai subjek, ia menyadarkan masyarakat akan isu-isu yang relevan dengan kehidupan sehari-hari—karyanya juga penting untuk memahami bagaimana aktor-aktor sipil dan resmi tertentu memicu perubahan sosial.

"Intelektual Organik" dan Bangsa

Prof. Budi Agustono berpendapat bahwa ia adalah seorang "intelektual organik," merujuk pada Antonio Gramsci, yang merupakan klaim yang kuat. Dalam hal ini, konsep 'organik' dapat merujuk pada orisinalitas (asli) dalam arti yang lebih luas, sekaligus menekankan keaslian yang tidak dibentuk oleh lingkungan sekolah yang sudah mapan.

Orisinalitas Muhammad Said juga terletak pada kaliber intelektualnya yang konsisten. Tidak seperti aktivis politik lainnya, ia tidak berupaya menjadi politisi atau akademisi. Ia tetap terikat pada jurnalisme dan berkontribusi kepada publik melalui tulisannya. Dalam hal ini, orang dapat menduga bahwa orientasi intelektualnya adalah menjangkau masyarakat umum melalui jurnalisme—yang tampaknya menjadi norma baginya—dengan menyoroti peristiwa dan tokoh sejarah.

Ia dikenal tidak hanya sebagai jurnalis tetapi juga sebagai sejarawan amatir atau publik. Ini tidak mengherankan, mengingat sejarah panjang dan menonjol dari kepulauan tersebut. Alasan lain ia mengembangkan minat pada sejarah adalah sikap nasionalistiknya. Hal ini dikembangkan sebagai respons terhadap realitas politik, seperti 'kondisi kolonial' yang ia saksikan dan alami semasa mudanya. Dalam pengertian Weberian, saya berpendapat bahwa nasionalisme harus dianggap sebagai sebuah tipologi. Karena merupakan ideologi tandingan terhadap pemerintahan kolonial Barat, nasionalisme hampir menjadi norma, baik keagamaan maupun sekuler. Ini menunjukkan bahwa Muhammad Said memahami peran sejarah dalam membangun negara-bangsa yang kuat melalui gerakan kemerdekaan, bahkan sejak masa mudanya.

 Di luar artikel-artikelnya tentang urusan politik sehari-hari, regional, dan nasional, ia secara konsisten menulis tentang perkembangan sejarah, khususnya setelah tahun 1960-an. Patut dipertanyakan apa yang mendorongnya untuk beralih ke sejarah sebagai bidang ekspresi diri. Saya pikir salah satu alasan utamanya adalah karena ia hidup pada era pergolakan sosial-politik di awal abad ke-20. Periode pemerintahan kolonial Belanda ini, bersamaan dengan invasi Sekutu ke Sumatera Utara, kemungkinan memberinya wawasan tentang pentingnya manusia dan wilayah, dan bagaimana unsur-unsur tersebut berpadu di berbagai tahapan sejarah.

Singkatnya, dapat dikatakan bahwa kemampuan dan proses berpikirnya yang dianugerahkan Tuhan, didorong oleh kesuksesannya yang luar biasa, membuatnya mampu memahami urusan sosial di sekitarnya secara unik, termasuk sikap antikolonialnya yang diungkapkan melalui wacana dan aktivitasnya, yang berlandaskan perspektif nasionalistik yang kuat. Ia membantu mendekolonisasi sejarah Kepulauan, dimulai dari urusan Aceh, seperti Perang Belanda di Aceh. Lebih jauh lagi, dalam hal ini, wacana beliau—dengan pendekatan dan wacana serupa yang diadopsi oleh jurnalis dan intelektual sejenis—sangat berharga untuk memahami dekolonisasi kesadaran sejarah di Indonesia dan dunia Melayu yang lebih luas.

Waspada, Opini, A5.

https://epaper.waspada.co.id/reader/204