Mehmet Özay 16.11.2026
Yılın ikinci ASEAN zirvesi, 15-17 Kasım günlerinde Filipinler’in başkenti’nde gerçekleştiriliyor.
Geçen yıl Malezya dönem başkanlığındaki hareketlilik olmasa da, ASEAN’ın
ilkbahar ve sonbahar aylarına denk gelen zirveleri hem üye ülkeler hem de ASEAN’la
doğrudan ilişkileri olan küresel güçler için önemli bir platform olma
özelliğini sürdürüyor.
Liderler bölgede
Güneydoğu Asya Ülkeleri Birliği (Association of Southeast Asian Nations-ASEAN)
zirvesi nedeniyle bugünlerde küresel liderler bölgeye gelmeye başladı.
Bu çerçevede, Manila’daki açılış toplantılarına katılan ülke başkanları ve
başbakanları arasında, Brezilya Devlet Başkanı Luiz Inácio’yu, Kanada başbakanı
Mark Carney’i, Avustralya başbakanı Anthony Albanese’yi saymak mümkün.
ABD Başkanı Donald Trump’ın, zirvenin ikinci günü yapılacak toplantılara
katılması bekleniyor.
Küresel liderlerin bölgeye gelmesine neden olan bir diğer sebep, ASEAN
zirvesinin hemen ardından, Çin’in Shenzhen şehrinde 18-19 Kasım günlerinde,
Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (Asia-Pacific Economic Cooperation-APEC) zirvesinin yapılacak olmasıdır.
APEC konusunu, önümüzdeki günlerde ele
alacağım...
ASEAN’da öncelikler
Ancak, bugün Manila’da başlayan 49. ASEAN
zirvesi ve gelişmelerle ilgili olarak, bazı hususları ele almakta yarar var.
Filipinler Devlet Başkanı Ferdinand Marcos,
yaptığı konuşmada, yıl sonunda ülkesinin dönem başkanlığını bitirmeden önce,
toplam 19 ekonomi projesini açıklayacaklarını duyurdu.
Bunların başında, “ASEAN dijital ekonomi
çerçevesi” adıyla birliğin toplam 11 ülkesini ekonomik olarak dijital ortama
taşıyacak bir proje bulunuyor. Aslında, ekonomide dijitalleşme yaklaşımı yeni
bir olgu değil.
Önceki yıllarda farklı ülkelerin dönem
başkanlıklarında da bu konu gündeme gelmiş ve çalışmalar yapılmıştı.
Burada, aşağıda değineceğim ve Zirve’nin gündem
konularından biri olan küresel AI ve teknoloji şirketlerinin giderek artan ve
neredeyse monopolleşme eğilimi sergileyen yapılaşması karşısında, ASEAN üye
ülkelerinin ne tür bir çare ve çözüm bulacaklarıyla ilgili olmalıdır.
Myanmar sorunu
Uzun ve yakın dönem sorunlar noktasında ise
gündemde, Myanmar sorunu ile Temmuz ayından Ekim ayı ortasına kadar bölgenin
yarısını etkisi altına alan Endonezya’da Sumatra ve Kalimantan Adaları’ndaki
yağmur ormanlarının yakılmasının neden olduğu hava kirliliği başı çekiyor.
Myanmar sorununun önemini koruduğuna kuşku yok...
Nihayetinde, coğrafi büyüklüğü ve nüfus yapısı
itibarıyla ASEAN’ın önemli ülkelerinden biri konumundadır.
Myanmar’daki siyasi istikrarsızlığın, aynı
zamanda küresel güçler için egemenlik tesis etmek amacıyla bir rekabet sahası
haline gelmesi, ASEAN için istenir bir durum değildir.
Birleşmiş Milletler çalışmalarına göre, 2021
darbesinden bu yana Myanmar’da yaklaşık 100.000 kişi hayatını kaybederken, 3.5
milyon kişi de yerinden edilmiş durumda. Ortada gayet önemli bir insani, siyasi
ve ekonomik felaketin olduğuna kuşku yok...
Öte yandan, barış sürecine girmiş olan Myanmar’ın
ASEAN ekonomik bütünleşmesine gayet önemli katkı sağlayacağına da kuşku yoktur.
ASEAN’da tüm çabalar temelde, böylesi bir barış sürecinin hayata geçirilmesine
matuftur.
Ancak, bu niyet ve ortaya konulan çözüm yolları,
bugüne kadar karşılık bulmamıştır.
2021’de alınan kararla, Myanmar devlet
başkanının ASEAN toplanlarına 5 yıl boyunca katılmaması yönündeki kararın
sonuna yaklaşılıyor.
Bazı üye ülkelerden gelen talep, bu sürecin sona
erdirilmesi ve Myanmar’la doğrudan iletişim kanallarının yeniden kurulması
yönündedir. Bunların arasında Filipinler de bulunuyor...
Filipinler Devlet Başkanı Marcos bu konuyla
ilgili açıklamasında “yapıcı ve ilkeli bir etkileşim” olgusunu gündeme getirdi.
Bu yaklaşımın, Myanmar’daki tüm taraflarla
iletişim kurulması anlamına geldiğini biliyoruz. Ancak, bu yaklaşımın hayata
geçirilebilmesi, Myanmar’daki ordunun ve sivilleşmiş eski askerlerin ne tür bir
tutum takınacağı ile doğrudan ilişkilidir.
Bu konuda, darbenin mimarı ve bugün sivil olarak
ülke devlet başkanı konumundaki Min Aung Hlaing’in geçtiğimiz birkaç ay
içerisinde Malezya dahil olmak üzere ASEAN üyesi birkaç ülkeye yaptığı resmî
ziyaretleri, bu yönde öncü girişimler olarak değerlendirilebilir.
Bunun yanı sıra, hem, bölge toplumlarını hem de,
küresel toplumu etkilemesi amacıyla gündeme alındığı izlenimi uyandıran AI ve
teknoloji şirketlerinin çocuklar ve gençler üzerindeki etkisinden, ulusal
güvenliğe değin uzanan boyutlar toplantıların konularını oluşturuyor.
‘Doğal olmayan’ yangınlar
Endonezya’da yaşanan, ‘doğal olmayan’ orman
yangınları yeni değil...
1990’ların ikinci yarısından itibaren küresel
şirketlerin ve bunlara eklemlenen yerel yapıların işbirliğiyle her yıl aynı
aylarda gerçekleşen orman yangınlarının, bu yıl olağanüstü derecede artmasını
farklı nedenlere bağlamak mümkün.
Bunların başında, Endonezya ulusal devletinin bu
gelişmeler karşısında büyük ölçüde sessiz kalmayı yeğlemesi gelir.
Ancak, bu sessiz kalış karşısında gelişmelere tepki
gösteren, Endonezya halkının meydan gösterileri ile özellikle Singapur
hükümetinin bu ayın başlarında, yangınlardan sorumlu olan şirketlere yönelik
kapsamlı yasal süreçleri başlatacağı konusundaki yaklaşımı oldukça önemliydi.
Malezya’da
İmalatçılar Federasyonu tarafından yapılan araştırma sonuçlarına göre, hava
kirliliğinden kaynaklanan 1700 ölüm vakası meydana geldiğini ve maddi
kayıpların ise 8 milyarı bulduğu konusundaki açıklamaları sadece, ASEAN’a üye
bir ülkede, yani Malezya’da, bu sorunun geldiği noktayı göstermesi bakımından
önemlidir.
ASEAN’da temeller
ASEAN’la ilgili olarak, şu genel yaklaşımı
hatırlamak gerekiyor.
ASEAN’ın, 1967’de kuruluş gerekçesi
‘siyasal-ideolojik’ olsa da, aradan geçen süre zarfında ASEAN daha çok ekonomik
işbirliği alanında varlık gösteren bir bölgesel birlik olma özelliği
sergiliyor.
ASEAN’ın kuruluşuna paralel olarak, o dönem Asya
Kaplanları (The Asian Tigers) adıyla ekonomik modernleşmeleriyle öne
çıkan dört ülkenin yani, Güney Kore, Hong Kong, Singapur ve Tayvan’ın, ASEAN’ın,
böylesi bir ekonomi yapılaşmaya bürünmesinde kayda değer bir rolü olduğunu
ileri sürebiliriz.
Bu dört ülke arasında yer alan Singapur’un ASEAN
üyesi olmasını özel olarak değerlendirmek gerekir.
Öyle ki, bugün ASEAN’ın en büyük ekonomisi
Endonezya olarak gözükse de, bunun reeldeki karşılığı ekonomik üretim,
teknolojik yenilik ve benzeri süreçlerden ziyade, bu ülkenin bir kıta
boyutundaki coğrafi büyüklüğü ile artık 300 milyonu bulmuş nüfusundan kaynaklandığı
ortadadır.
ASEAN’ın söz konusu ekonomik işbirliği platformu
olma yönelimi, bölgede siyasi istikrarsızlıklar nedeniyle, ASEAN’da alınacak
‘konsensus’ kararlarını beklemek suretiyle sessiz sedasız gündemde yer alıyor.
Bunun, son dönemdeki en iyi örneklerinden biri
olduğu hiç kuşku yok; Myanmar sorunudur. 2020 yılı sonlarında yapılan genel
seçim sonuçlarını kabul etmeyen Myanmar ordusu (Tatmadaw), 2021 yılı
Şubat ayının başında darbe girişiminde bulunarak, ülkenin modern tarihinde var
olan temel bir gerçekliği, yani askeri yönetimin sona ermediğini de önce
ASEAN’a sonra tüm dünyaya göstermiş oldu.
O dönem, Endonezya dönem başkanlığı sürecinde
sabık devlet başkanı Joko Widodo’nun, Myanmar sorusuna çözüm bulmak amacıyla
gündeme getirdiği beş maddelik iç-barış süreci maalesef bugüne kadar yürürlüğe
konamadı.
Yaşanan bu son örnek, yukarıda dile getirdiği
üzere, ASEAN’nın siyasi bir birlik olma konusunda isteksizliğinin veya var olan
siyasal sorunları daha düşük profilde ele alma konusundaki yaklaşımına bir
örnek teşkil ediyor.
15-17 Kasım
günlerinde Filipinler’in başkenti Manila’da düzenlenen ASEAN Zirvesi, dünyanın
doğusundan batısına önemli liderleri konuk etmesiyle sadece bölgesel bir birlik
değil, küresel gelişmelerle doğrudan bağlantılı bir birlik olduğunu da ortaya
koyuyor.





