Müslüman toplumlar ve yüksek öğretim kurumları / Muslim societies and higher education institutions

Mehmet Özay                                                                                                                             15.07.2026

Müslüman toplumlarda yüksek öğretim kurumlarının sorunlarına dair, yakından gözlemlere dayanan bazı görüşlerimi ortaya koymaya devam ediyorum.

Bu sefer, konuya yakın geçmişte yayınlanmış bir eserle başlayacağım...

Eseri analiz etmekten ziyade, bu eser üzerinden ortak paylaşıldığını düşündüğüm bazı alanları gündeme taşıyacağım.

Bahse konu olan eser, Şerife Münire Alatas Hoca’nın rehberliğinde kaleme alınan Ivory Tower Reform: A Vision for Higher Education in Malaysia başlıklı çalışma.

Eseri, bir süredir gözümün önünde tutuyorum...

Ara ara elime alıp okuduğum çalışmanın, genel çerçevesinin konuya ilgili ve duyarlı olan kişiler ve çevreler tarafından yabancı olmadığı aşikârdır.

Bununla birlikte, Münire Hoca’nın önderliğinde yapılan bu çalışma, ülkenin önemli günlük yayın organlarında çıkan konuyla ilgili yazıların derlenmesinden oluşuyor.

Elbette, büyük ölçüde, Hoca’nın imzasını taşıyan giriş ve sonuç bölümleri, konuyla ilgili olan biteni derli toplu bir şekilde sunmasıyla önem arz ediyor.

Çalışmanın, ‘Malezya’ özelinde olması konunun, salt Malezya Federasyonu ulus-devletiyle sınırlı olduğuna işaret etmiyor.

Bunun yanı sıra, bu çalışma, Münire Alatas Hoca gibi sadece, bu ülkede yaşayan bir akademisyen olarak yüksek öğretimin sorunlarına hem bireysel ve hem de mensubu bulunduğu Malezya Akademi Hareketi (Gerak/PerGerakan Tenaga Akademik Malaysia) sivil toplum yapılaşması bağlamında ilgi ve alâka gösteren çevrelerin, sorunu geniş kamuoyuyla kanıt ve kaynaklarıyla birlikte paylaşma arzusunun yerine getirilmesine hizmet ederken, açıkçası var olan sorunların benzeri şekilde, halkının çoğunluğu Müslüman olan toplumlardaki, aynı ve benzer yapılarda da varlığını gizli/açık ortaya koyuyor.

Bu iki temel husus gözden kaçırılmamalıdır...

Elbette, eserde farklı ülkelerin yüksek öğretim gerçekliğine dair karşılaştırmalı bir bölüm bulunmuyor. Yukarıda dile getirdiğim çıkarımı, ben yapıyorum... 

Nihayetinde, birbirine yakın ve benzer bazı ülkelerde aynı ve benzer yüksek öğretim kurumlarında yıllarını geçirmiş bir kişi olmam sorunun sadece, Malezya özelinde ele alınmasının yeterli olmadığını aksine, karşılaştırmalı ve kollektif bir bakış açısının gündeme getirilmesinin ihtiyacına binaen bu yaklaşımı sunuyorum.

Akademisyen/entellektüel

Eserin yayınının ardından gerçekleştirilen tanıtım toplantısına katılmış olmam, başta Münire Hoca olmak üzere, yazar ve konuya duyarlı akademisyenlerin görüşlerini yakinen dinleme ve anlama fırsatı bulmam da, olan biteni anlamama ya da sorgulamama kuşkusuz katkı sağladı. 

Eserin başlığı dikkate alındığında hedefe, yüksek öğretim kurumlarında istihdam edilen adına ‘akademisyen’ denilen bireyleri hedef alan bir yönü olduğu imasının ötesinde bir yaklaşım var.

Eseri ilk gördüğümde ve tanıtım toplantısında başlık ve başlıkla ilgili yaklaşımlar dillendirildiğinde ilk tepkim, bu başlığın yanlış olduğu yönündeydi.

Lise yıllarımda yanılmıyorsam, Cemil Meriç ve/ya benzeri isimleri okurken karşılaştığım kavramlardan olan ‘fil kulesi’ (ivory tower) daha çok ve özellikle, Fransız kültür çevrelerine ait entellektüeller için kullanıldığını hatırlıyorum. 

Bu anlamda, ilk etapta, itirazım, yüksek öğretim kurumlarında istihdam edilen ‘öğretici kadroların’ entellektüel olarak anılmalarıdır.

İşinin, diyelim ki, lise öğreticiliğinden bir basamak yukarısında ve adına, ‘yüksek öğretim’ denilen kurumda yapan, İngilizce ‘teaching staff’ karşılığında önerebileceğim, ‘öğretim üyesi’ kavramı, bu işle iştigal eden kişilerin entellektüel oldukları anlamına gelmiyor.

Bu noktada, Münire Hoca’nın söz konusu bu kavramı gayet, liberal ve cömertçe kullandığını ve neredeyse, binlerce ‘öğretici sınıfını’ entellektüel yaptığını söyleyebilirim.

Velev ki, söz konusu toplumda, kamuoyunun ‘yüksek öğretim kurumu’ öğretici kadrolarını böyle algılamış oldukları söylense de aksine, bu durumu kabul etmek yerine, eleştirel bir şekilde gündeme getirilmesi gerekir.

Entellektüel sorunu

İşi öğreticilik olan ve diğer bazı standard iş yüklerinin hasılı olarak, zamanla akademik unvan kazanan kişilerin entellektüel olma gibi bir arzuları ve/ya “Acaba, ben entellektüel miyim?” veya “Ben entellektüel olmalı mıyım?” ya da “Bir entellektüel olarak kendime, kurumuma toplumuma ve küresel topluma karşı sorumluluğum nedir? vb. türünden bir dizi soruyu gündeme getirmediği de gayet açık seçik ortadadır.

Bırakın bilimsel, felsefi düşünce ve tartışmayı hâl, tavır, davranış, konuşma vb. gündelik yaşamda ‘kendini ortaya koyma’ biçimlerinde dahi ötekilerden anlamlı bir farklılığı ve duruşu sergilemeyen kişileri, ‘fil kulesi’ne konmuş kabul etmek, onlara zulüm olsa gerek!

Bu cümleleri sarf ederken ne lise, ne yüksek öğretim kurumunda yapılan öğreticilik işini küçümsüyor ne de kendilerini yukarıda dile getirdiğim şekilde kendilerini tanımlayan kişilerin toplumla ilişkisizliker içerisinde olduklarını söylüyorum.

Söylemek istediğim ve kanımca, Münire Hoca’nın önderliğinde kaleme alınan eserle topluma verilmek istenen mesaj da, şu veya bu şekilde, yüksek öğretim kurumunun ve bu kurumlarda yer alan ‘öğretici’lerin, diğer ‘eğitim’ kurumlarından farklılığına ve sorumluluğuna dikkat çekmektir.

Bu çevrelerden beklenen ‘çaba’, bireysel promosyonlarla ve maddi getirilerle sınırlı bir süreç değil aksine, diğer temel ve kaçınılmaz alanlarla ilintilidir.

Söz konusu bu alanlar, akademik ve bilimsel kurumun talep ettiği ve evrensellik boyutlarıyla da anılan olguların, yani yeniden öğrenmenin, eleştirel tutum geliştirmenin, bilgi üretiminde masa başıcılık değil, sahada-toplumun ilgili kesimleriyle birlikte olarak bilgili şekillendirmenin, alternatif söylemler peşinde olmanın, toplumun maddi ve sosyal, fikri sorunlarına yönelik çözüm önerileri sunmanın vb. bireysel ve kurumsal yaşamda ortaya konulmasıdır.

Bu ve benzeri sorumlulukların içinde yer aldığı süreçler, ilgili mikro toplumsal yapıdan başlayarak küresel bağlamda makro topluma değin uzanan, uzanması gereken süreçlere mümkün olduğunca katkı yapmalıdır.

Toplumun farklı kesimlerinin içinde debelenip durdukları sorunları göz ardı eden ve görmezden gelen; mevcut sorunları anlamaya, tartışmaya ve çözüme yanaşmayan çevrelerin yüksek öğretim kurumu mensubu olmalarının gayet sorunluğu olduğu ortadadır.  

Müslüman toplumlar ve ulus-devlet

İçinde bulunduğum durumu izah ederken kanımca, aynı tecrübeye sahip Hoca arkadaşlarımızın, akademisyenlerin, araştırmacıların benzer bir düşünce eğilimi içerisinde girebileceklerini düşünmem yanlış olmasa gerek.

Bu ve benzeri konuları gündeme getirirken ısrarla ve kasıtlı olarak, ‘Müslüman Toplumlar’ ifadesini kullanıyorum. Bunun birkaç nedeni var.

Kürenin Doğusu’ndan Batısı’na Müslüman toplumlar en azından, bağımsızlık süreçleri ve ulus-devletleşme yapılaşmaları olarak aynı ve benzer süreçlere tabiler.

Bu bağımsızlık ve ulus-devletleşmelerin avantajları kadar, ne denli dezavantajları olduğunu ortaya koymanın bir aracı olarak Müslüman Toplumlar ifadesini kullanıyorum.

Temelde, bağımsızlık’ olgusu olmasa da, ‘ulus-devlet’ olgusunun bugün gelinen noktada ne denli kısır, sınırlandırıcı, dar kalıplara sokucu, tehdit edici vb. yönü olduğunu kuşku bulunmuyor.

Münire Hoca’nın önderliğinde kaleme alınan, ‘fil kulesi’nde reform adı verilen çalışma, Malezya Federasyonu’ndaki yüksek öğretim kurumlarında var olan sorunları gündeme taşırken anlamlı ve kapsamlı değişim talebiyle de ortaya çıkıyor.

Bu yönde, hem sorunlar ve reform taleplerinin sadece bu ülke ile sınırlı olmadığı aksine, aynı ve benzer ulus-devletleşme süreçlerine tabi olmuş halkının kahir ekseriyeti Müslümanlardan oluşan Müslüman toplumlar için de geçerli olduğunu bir kez daha ifade etmek gerekiyor.

https://guneydoguasyacalismalari.com/tr_tr/musluman-toplumlar-ve-yuksek-ogretim-kurumlari-muslim-societies-and-higher-education-institutions/

Yüksek öğretim kurumları ve stratejik plânlama / Higher education institutions and strategic planning

Mehmet Özay                                                                                                                             13.07.2026

Yüksek öğretim kurumlarının tıpkı, ulus-devletlerin beş yıllık kalkınma plânlarına benzer şekilde adına, ‘stratejik plânlama’ denilen ve belirli zaman aralıklarıyla gündeme gelen süreçleri bulunuyor.

Bu yazıda, periodik olarak yüksek öğretim kurumlarının kendilerini ve de hedeflerini yenilemeleri anlamına gelen ‘stratejik plânlama’ kavramına ve de içeriğine kısaca değineceğim.

Bu değinmenin, bir süredir yüksek öğretim kurumlarına dair ele aldığım  düşünceler bağlamında değerlendirilmesinin doğal olduğu ortadadır...

Güdümlülük

Stratejik plânlama, tüm unsurlarıyla var olan akademik yapının tümden yenilenmesi anlamına gelmediği gibi, var olan önceki yapının tekrarı anlamına da gelmiyor. Bu durum, bize yüksek öğretim kurumlarında, gayet dinamik bir ortamın olduğunu veya olması gerektiğini hatırlatıyor.

İhtiyaca binaen olduğu düşünülebilecek stratejik plânlama’nın bizzat, ilgili yüksek öğretim kurumları tarafından mı yoksa, adına yüksek öğretim bakanlıkları veya benzeri üst kurumsal yapının bir tür dayatması şeklinde mi gündeme geldiği sorgulanmaya değer bir konudur.

Bir başka şekilde ifade edecek olursak, burada temel sorun, söz konusu plânlama işinin ilgili kurumlarda kimin, nasıl ve hangi hedeflerle yaptığıyla ilgilidir.

Örneğin, ‘stratejik plânlama’ nın gerçekte ilgili yüksek öğretim kurumları ve içinde barındırdığı bölümler, fakülteler, merkezler, enstitüler ve bu birimlere bağlı ilgili akedemisyen çevrelerince mi yapılmaktadır?

Yoksa, yüksek öğretim yönetimini elinde ve tekelinde tutan, yüksek öğretim bakanlıkları mı yapmaktadır?

Bu sorular önemlidir...

Ve bu önem, adına üniversite denilen kurumların varlık nedeni olan özerklik ve/ya bağımsız kurumlar olma özelliklerinin ne denli hayata geçirilip geçirilmediğiyle yakından ilintilidir.

Akademisyenlerin, bölüm başkanlarının, fakülte dekanlarının, merkez müdürlerinin, enstitü dekanlarının, rektörlerin, merkeziyetçi yaklaşımın bir ürünü olarak, dışardan güdümlü ve merkeziyetçi yapıyı dayatan bir ‘stratejik plânlama’ sürecine dahil olmaları bizatihi, yüksek öğretim kurumunun kendinde aidiyeti kadar, akademik unvanları taşıyan bu bireylerin akademik ve bilimsel karakterleri ve onurlarıyla da doğrudan ilintilidir

Kaynaklar sorunu

Bir diğer husus, stratejik plânlamanın sadece, akademisyenlerin ilgili akademik çalışma alanlarında nasıl üretken olabileceklerinin ele alındığı teorik bir çerçeve ile sınırlı değildir.

Bu sürecin, plânlamaların  somut dayanakları, verileri, yapıları olması gerekir ki, akademik hedefler noktasında uygulanabilecek rasyonel bir sürece tabi olunabilsin.

Bununla kastedilen, akademik geleceğe matuf plânlamayı yaparken, bunun maddi çerçevesinin ve temellerinin ortaya konulmasıdır.

Şayet yapılacak plânları hayata geçirmesi konusunda kaçınılmaz olan mali kaynaklarınız yoksa, plânlama çabalarının da irrasyonal bir çaba olmanın ötesine geçmesini beklemek mümkün değil.

Girişte verdiğim örnek yani, ulus devletlerin beş yıllık kalkınma plânlarını sadece, teorik zeminde değil, belki de en başta, “elimizde ne kadar bütçe var?” diyerek başlanan ve belirleyici olan bir mali safhası teşkil ediyor.

Bazı yüksek öğretim kurumlarının, ‘şark kurnazlığı’nın en ilginç örneklerinden birini sergileyerek bir yandan, akademisyenlere stratejik plânı dayatırken öte yandan, kaynak sorununun çözümünü de, yine akademisyenlere “kaynağını kendin bul!” diyerek çözmeye çalışmasıdır.

Özerklik nosyonu

Üniversitelerin kendinde özerk ve/ya bağımsız yapılanmasından söz edilemediğinde, adına ‘stratejik plânlama’ denilen olgunun neye tekabül ettiği, ne tür taleplerde bulunduğu, bu talepleri kimlerin ve de teorik ve pratik olarak ne şekilde ortaya koyacakları yönünde bir dizi soru gündeme geliyor.

Nihayetinde, üniversitelerin özerk ve/ya bağımsız olmamaları aksine, ilgili ulus-devletlerin yüksek öğretim bakanlıkları gibi doğrudan ve katı kurumsal yapılanmalar altında faaliyet göstermeleri, adına “stratejik plânlama” denilen süreçlerin üniversite bünyesinde yer alan akademisyenlerin katkılarına gizli/açık kapalı olduğunu ortaya koyuyor.

Pratikte olanlar

Yıllar önce bünyesinde yer aldığım bir yüksek öğretim kurumunda yapılan birkaç straetjik kalkınma süreçlerine dahil ve tanık olmuştum.

O süreçte, bir stratejik plandan ötekine geçilirken, bu alandan sorumlu rektör yardımcısına bir önceki stratejik plânda dile getirilen ve kanımca can alıcı olduğunu düşündüğüm bazı alanlarda gelişme olmadığını hatırlattığımda, “Hayır, oldu...” diyerek iletişimi sonlandırdığını hatırlıyorum.

Sayın dekan yardımcısı ilgili kurumda büyük işler başardığı için kendisine bilahare bir başka yüksek öğretim kurumunun rektörlüğü tevdi edilmesinin ardından herhalde, daha büyük stratejik plânlar yapma imkânı bulmuştur...

Bugün benzer şekilde, bir yakınımın çalıştığı bir kurumu yakından izleme fırsatı buluyorum. Öyle ki, iki yıl önce yapılan stratejik plânın hesabı kitabı verilmeden, yeni bir stratejik plân yapılması sürecinin olduğunu söylüyor yakınım...

Durum, pek iyi değil anlaşılan. Öyle ki, elinizde olmayan bir mali yapı ve geçen dönemin değerlendirilmemiş bir stratejik plânı sonrasında, akademik kurumunuzun yarınını şekillendireceğini varsaydığınız yeni bir stratejik plân yapmanın pek bir anlamı yok.

Bu tür toplantılarda cesurane çıkış yapan bir iki akademisyenin dışında da kimsenin sesinin çıkmaması, ‘akademik kaderciliğin’ ne denli yerleşik ve yapısal bir hâl aldığının açık bir göstergesidir.

Yıllar içerisinde o ülkeden bu ülkeye, o kurumdan bu kuruma benzer irrasnoyalitelerle karşılaşmak herhalde, Müslüman toplumlarda var olan akademi dünyasının bir kaderi kabul etmek gerek.

Güdümlü bir stratejik plânlamanın, özerk ve/ya bağımsız olması beklenen yüksek öğretim kurumlarına, bu kurumların akademisyen çevrelerine bir yenilik katmasını beklemek, büyük bir hayal olsa gerek.

Yüksek öğretim kurumlarında stratejik plânlama olgusu tıpkı, diğer alanlarda olduğu gibi bu kurumların, özerkliği ve/ya bağımsızlığı ile doğrudan ilgilidir.

Bu kurumlarda karar mekanizmalarının yukarıdan aşağıya değil, aşağıdan yukarıya; katı hiyerarşik normda değil, yatay ve genişlemeci bir bağlamda olmalıdır.

Ve bu süreçlerde, ilgili öğretim üyelerinin, içinde yer aldıkları bölümlerin, fakültelerin, enstitülerin, merkezlerin kendi iç maddi dinamiklerinden, bilimsel anlamda paradigma yönelimlerine kadar sorumluluk, icraat, hedefler gibi süreçleri kendilerinin belirlemeleri gayet rasyonel bir yaklaşım olacaktır.

https://guneydoguasyacalismalari.com/tr_tr/yuksek-ogretim-kurumlari-ve-stratejik-planlama-higher-education-institutions-and-strategic-planning/

Yüksek öğretim kurumları ve manipülasyon / Higher education institutions and manipulation

Mehmet Özay                                                                                                                             07.11.2026

Müslüman toplumların çoğunlukta olduğu ülkelerdeki, yüksek öğretim kurumlarının temel yapısal sorunlarının birbirine benzerliğine kuşku yok.

Bu durum, açıkçası, ilgili toplumların sadece eğitim alanına dair yaşanan kısırlılıklar ve çözümsüzlüklerle de sınırlı değildir. Aksine, bu durum, Müslüman toplumlarda geniş ve yaygın tüm kurumsal yapıları içine alacak denli yaygınlık göstermektedir.

Bununla birlikte, yüksek öğretim kurumlarını önemsemimizin veya öncellememizin kendinde bir anlamı ve mantığı bulunuyor. O da bu kurumların bilgi ve bilgi üretimi yönelimindeki tüm süreçleri bünyesinde barındırıyor olmasıdır...

Ve bu noktada, yüksek öğretim kurumlarının, diğer kurumlardan farklılaşan yönünün bilincinde olmak, bunu ortaya koymak ve bunda ısrarlı olmak gerekiyor.

Özerksizlik

Bu noktada, yüksek öğretim kurumlarının Müslüman toplumların sorunlarını ortaya koyma, sorunları irdeleme, çözüm arayışları sunma gibi eylemlerinde süreklilik arz etmesi beklenirken, bu kurumların değişen siyasal rejimler, değişen hükümetlere bağımlılığı ve bu bağımlılığın bile isteye, kasıtlı bir şekilde bu yüksek öğretim kurumlarının mensupları tarafından ortaya konulması, karşı karşıya olduğumuz tehlikenin ne denli büyük olduğuna işaret ediyor.

Dün kaleme aldığım yazıda da görüldüğü üzere, kendisine referans yaptığım, ilgili dekan hocanın dile getirdiği, “Biz, hükümet ne derse onu yaparız” yaklaşımı sanki, tekil bir eylem ve düşünceymiş gibi algılanabilir.

Ancak, yüksek öğretim kurumlarında mevcut durum temelde söz konusu dekan’ın kişiliğinin, kimliğinin, akademik ilgisinin vb. ötesindedir. Ve bu küçük örneği sadece, çok daha derin ve yapısal olduğuna kuşku olmayan sorunların mikro alandaki bir yansıması olarak kabul etmek gerekir.

Söz konusu bu düşünce biçimi, yaklaşım tarzı ve nihayetinde, eyleme bürünmüş hali, bütün kapsamlarıyla yüksek öğretim kurumlarındaki akademik, bilimsel, entellektüel kayıtsızlıklarla ve ilgisizliklerle bağlantılıdır.

Bu yaklaşımın, bugün bizi getirdiği yer, sözde Müslüman toplumların sorunlarına teorik ve pratik olarak cevap vermesi beklenen yüksek öğretim kurumlarının kendi kurumsal yapılarını dahi idare edemeyecek bir konuma indirgenmişliğidir.

Hangi etik?

Nasıl olur da, daha kendi bölümünde, fakültesinde, merkezinde, enstitüsünde, kampüsünde mikro düzeyden makro düzeye kadar var olan sorunları çözmede, bırakın İslami etiği ve davranışı, seküler etik ve davranışı bile ortaya koymaktan aciz ve bu yaklaşımları akademik kültür haline getirememiş, bunu teorik olarak eğitim politikalarına ve pratik olarak gündelik davranış kalıplarına yansıtamamış bir yüksek öğretim kurumundan, evrensel olarak Müslüman toplumların sorunlarını çözmeye yönelik çaba içerisinde olması beklenebilir!

Şatafatlı toplantılarda, ekranlarda vb. ortamlarda, İslam düşüncesini, teorisini, paradigmasını ve bunlarla bağlantılı olarak sözde, çözüme matuf modellerini ve modüllerini sunmada ilk sırayı kimseye kaptırmayan akademisyenlerin, bölüm başkanlarının, dekanların, rektörlerin önce dönüp, son otuz-kırk yılda, bizatihi kendi akademik çalışmalarının ne denli anlamlı, bütünlüklü, yapmacıksız ve gerçekçi olup olmadığını incelemek gerekiyor.

Ve bunun yanı sıra, akedemi dünyasının bu fertlerinin içinde yer aldıkları bölümlerdeki, fakültelerdeki, kampüslerdeki en sıradan ancak, hayatın dinamiği ve akışı içerisinde gayet önemli olduğuna kuşku olmayan, mikro düzeyden makro düzeye değin sorunları ortaya koymayı, bu sorunları açıkça, samimi ve bilimsel bir şekilde tartışmayı ve anlamlı cevaplar ve çözümler üretmeyi niçin gündeme getirmediklerini araştırmak gerekiyor.

İtirazlar gelecektir, elbette... “Hayır efendim, yapıyoruz ya...” Evet, doğru ancak, yapılanların pek çoğu göstermelik ve manipülatif içeriklidir.

Nihayetinde, dünkü yazıda dile getirdiğim üzere, ortaya konulan eylemler ne bilim ve bilimin alanına giren süreçlerle bağlantılı olarak ve ne de, yüksek öğretim kurumlarının otonom ve/ya bağımsızlığından hareketle ortaya konmaktadır.

Olan biten, kendisine referans yaptığım ilgili dekan hocanın söyleminde gayet net bir şekilde gözlemlendiği üzere, var olan hükümet aygıtlarının yönlendirmesine, yaptırımlarına boyun eğmekten başka bir şey değildir.

Bu durum, çok acıdır ki, siyasal yaşamın ve bu siyasal yaşamın bir unsuru olan hükümetlerin, bizatihi, kendi dinamiklerinin savrulmalarına konu olan yüksek öğretim kurumlarının otonom ve/ya bağımsız kurumlar olma özelliklerinden çokça uzaklaşmaları anlamına geliyor.

Böylesine kayıtsız bir sürecin varlığı karşısında akademisyen, bölüm başkanı, dekan, enstitü müdürü, rektör tüm bu gerçekliğe gözlerini kapatırken, içinde bulundukları sözde, tüm eğitim-öğretim süreçlerinde kendilerine bağlı tüm akademi bünyesindeki bireylerin de, aynı şekilde gözlerini kapatmalarını istemekten başka bir ‘eğitim politikaları’ bulunmuyor...

Tüm bu süreçlerin bizi getirdiği nokta, bilim ve bilimi oluşturan ve bu alan içinde düşünülebilecek tüm bilimsel etkinliklerin ve faaliyetlerin manipüle edilmesidir. Bir başka şekilde söylemek gerekirse, yüksek öğretim kurumlarında anlamsızlıkla yüklü süreçler bütünü bulunuyor.  

Bu durumun, bir ulus-devletin teritoryal sınırlarının çeperinde kalmış ‘kasaba üniversiteleri’yle sınırlı olmayan aksine, adında bir yandan, “uluslararasılık” sıfatını öte yandan, İslam toplumlarına rehberlik, önderlik vb. gibi çokça idealist yaklaşımları barındıran yüksek öğretim kurumlarında olması, Müslüman toplumların yüksek öğretim kurumlarının içinde bulunduğu hali göstermesi açısından gayet manidardır.

https://guneydoguasyacalismalari.com/tr_tr/yuksek-ogretim-kurumlari-ve-manipulasyon-higher-education-institutions-and-manipulation/

Bilim, hakikat ve siyasal gerçeklik / Science, truth and political reality

Mehmet Özay                                                                                                                             10.07.2026

Bir üniversite enstitüsünde dekanlık yapan bir zat-ı muhteremin, “Biz, hükümet ne derse onu yaparız” anlamına gelecek şekilde sarf ettiği söz aslında, o güne değin yüksek öğretim kurumlarındaki bireylerden, -bu denli açıklıkta duymamakla birlikte-, pratikte ve gizli/açık yapısal olarak tanık olduğum durumu izhar etmesiyle önem taşıyordu benim için.

Bu durum, salt şahsımla yani, şahsımın üniversite ve/ya hükümet, devlet ile ilgili bireysel düşüncemle sınırlı değildir.

Aksine, dikkat çekilen bu durum, bir toplumsal kurumda yapısal bir sorun olmak kadar, bilgi, bilgi üretimi ve bu alanların felsefesi ve hatta, dini bağlamlarıyla ilişkisi noktasında, oldukça sorunlu bir duruma tekabül etmektedir.

Manipülatif çabalar

Sayın dekan’ın söylemini hükümet değiştiğinde, benim bilimsel yaklaşımım da, teorilerim de, saha çalışmalarım da, yorumlarım da, ulaşmak istediğim gerçeklik de değişir vs. demeye getiriyor.

Ya da, kendisinin ve de kurumunun diyelim ki, gerçekliğe ulaşma noktasında gayet anlamlı bilimsel ve dini-felsefi çabalarının varlığına rağmen, bu bilimsel ve dini-felsefi çabaları ve ulaştığı gerçeklikleri, zamanı ve yeri geldiğinde değiştirme, manipüle etme, hatta reddetme gibi süreçleri benimsemekten geri kalmayacağını ortaya koyduğunu da söyleyebiliriz.

Kaldı ki, bu ve benzeri dekanların, rektörlerin vb. yanında yeter miktarda zaman geçirildiğinde, olan bitenin bundan başka bir şey olmadığını gözlemlemek ve tanık olmak o kadar da zor olmuyor...

Gündeme getirmeye çalıştığım sorunun tekil bir dekan, tekil bir enstitü, tekil bir üniversite ve/ya yüksek öğretim kurumu olmadığı anlaşılmıştır herhalde...

Buna, yüksek öğretim kurumlarındaki idari mekanizmada yer almayan kendi halinde tekil akademisyenler ile söz konusu bu kurumlardaki idari mekanizmanın en üst düzeyindeki konumu yani, rektörlük makamını işgal eden yöneticileri de dahil etmekte bir sakınca bulunmuyor. Nihayetinde, karşımızda tekil bir sorun değil, kurumsal ve yapısal bir sorun olduğu aşikârdır.

Bu noktada, yukarıda dikkat çekilen üniversitenin nerede ve hangi üniversite olduğu, kendisine referans yapılan dekan’ın kim ve hangi akademik alana mensup olduğu, üniversite ve dekan’ın yer aldığı ülkenin ve de hükümetin hangisi olduğunun dışında ve ötesinde, burada sunmaya çalıştığım sorunun genel itibarıyla, Müslüman toplumların ortak bir sorunsalı olduğunu ileri sürüyorum.

Bu tecrübeyi ve gözlemi yapan kişinin, tek ben olmadığım da malumdur...

Ancak, burada bu hususu ele almak suretiyle, bu konuda yazılanlara, gündeme getirilmeye çalışılan görüşlere destek ve süreklilik kazandırmanın anlamlı olduğunu düşünüyorum.

Bilgi ve ‘gerçek’

Genel itibarıyla üniversitelerin bilgiyle, bilimle, bilgi üretmeyle ilintili oluşu onu örneğin, kamuya hizmet verdiği varsayılan diğer devlet kurumlarından ayrıldığını ortaya koyar.

Veya bilgi ve bilimle ilgilenen çevrelerin, kurumların böylesi bir özerk ve/ya bağımsız yapılarının varlığının gerekliliğini yüksek sesle dile getirmek gerekir.

Oysa bilginin, bilgiyi oluşturmanın ve üretmenin koşullarının, siyasal bir erk üzerinden tesisi ya da sınırlılığı konusu bize, adına üniversite denilen ve evrensel kabul edilen kurumlardan beklentinin katı ve çarpıcı bir şekilde, manipülatif bir zemine yönlendirildiğini akla getiriyor.

Söz konusu bilgi, bilgi oluşumu ve üretiminin, ilgili bilimsel alanların teorik ve fiili alanlara yönelik çabalarının, ‘gerçeklik’ olgusu ve oluşumuyla doğrudan ilintisi, bir kurum olarak üniversitenin ve bu kuruma anlam kazandıran veren araştırmacıların, düşünürlerin yani, bilgi üreticilerinin ‘gerçekliğe’ ulaşma noktasında kendilerini sınırlandırmama ilkesiyle çelişen bir durumdur.

Burada bahsettiğim ‘sınırlandırmama’yı, popüler ‘özgürlük’ anlamında kullanmadığımı belirtmek isterim. Ve bu anlamda, sıradan ve popüler bir özgürlük söylemini gündeme getirmiyorum...

Nihayetinde, bu yazının çıkış noktasını, girişte atıfta bulunduğum ve hayatının büyük bir bölümünü üniversitede geçirmiş, rektör yardımcılığı ve dekanlık yapmış bir öğretim üyesinin görüşüyle bağlantılıdır.

Ancak, onun zikredilen yaklaşımının bireysel ve sübjektif bir tutum olmadığını aksine, gayet genel kabul görmüş bir tutum haline almış ve bu anlamda neredeyse ‘kurumsallaşmış’ olduğuna vurgu yapıyorum.

Bu durumda, yukarıda dikkat çekilen zat-ı muhteremin, erken akademisyenlik döneminden itibaren, içinde yer aldığı sınırlı akademik çevreden başlayarak yani, kendi akademi çevresinden, öğrencilerinden, meslektaşlarından gerçek veya imajinatif ‘ümmetçiliğe’ yani, küresel Müslüman toplumu hedef alarak sarf ettiği ve ürettiği tüm söylemlerin hakikatle, gerçeklikle ilişkisinin, gayet sorunlu bir yapı arz ettiğini görmek gerekiyor.

Nihayetinde, bir bilim insanı olarak kendisini ve de bilim üreten bir alan olarak kurumunu, her dönem değişen siyasal yapının yani, hükümetlerin aygıtı konumunda görmesi, hiç kuşku yok ki, mensubu bulunduğu akademik alanın ve bu akademik alanın üretmeyi arzu ettiği bilimsel yaklaşımların, yönelimlerin, teorilerin, saha çalışmalarının velhasıl, tüm bilim üretme yani, gerçeği ortaya koyma çabalarının ve mekanizmalarının yüzeysel, değişken ve manipülatif olduğunu gizli açık ortaya koyuyor.

Bunu söylerken, siyasal yapıların, hükümetlerin bu hükümetler içerisinde yer alan yüksek öğretim bakanlıklarının vb. kurumsal araçların bütünüyle olumsuzlanması gerektiğini söylemiyorum.

Burada söylemeye çalıştığım husus, özerk ve bağımsız çabaların ürünü olması beklenen ve hedefinde, gerçeklik inşası olması beklenen bilgi üretme süreçleriyle, bilgi üretimini siyasal anlayış ve yaklaşımlarla sınırlandırma çabaları arasındaki ilişkinin gayet sorunlu olduğudur.

Gerçeklikle ilişki

Bu noktada, söz konusu bu konunun, bir süredir Müslüman toplumların yaşanmakta olan sorunlarına dair, kısa notlar şeklinde kaleme aldığım olgulardan bağımsız olmadığını hatırlatmak isterim.

Müslüman toplumların bir yandan, kendi dini inanç ve gelenek temelleri öte yandan, modernleşme ile olan sorunlarına karşın ortaya konulmaya çalışılan çabaları, büyük ölçüde gerçeklikten bir kaçış olarak zuhur ediyor.

Bu kaçışta, adına yüksek öğretim kurumları denilen yapıların da olması yaşanan tecrübenin ne denli acı olduğuna işaret ediyor.

Sözde Müslüman toplumların sorunlarına, düşünce ve fiili olarak cevaplar vermesi ve Müslüman toplumu yeniden inşada başat rol oynaması beklenen yüksek öğretim kurumları bunu yapmak yerine, -yukarıda dikkat çekilen örneğin, genelleştirilmiş halini topyekün tekrarlayan bir konuma yönelmeleriyle, asli fonksiyonlarından kasıtlı olarak ferâgat ediyorlar.

Bunu yaparken de, gayet savunmacı bir dil ve eylemle, “biz hükümet ne derse onu yaparız” söylemini açık seçik ilân ediyorlar.

Bu kaçış karşısında, Müslüman toplumlar içerisinde sıradan insanları bir yana bırakarak, daha çok ve de özellikle, bulundukları kurumlarda yönetim erkini oluşturan bireylerin, grupların ortaya koydukları düşünce yapısı, söylem ve pratiklerine yönelik ciddi bir eleştirinin, karşı duruşun veya öz-eleştirinin ortaya konulması gerekiyor.

Böylesine eleştiriyi ve/ya öz-eleştiriyi yapan bireyler veya kısmen kurumsal yapılar olduğu söylenebilse de, bunun ana akım bir düşünce halini almadığı, diğer erkler arası süreçlerde dikkate getirilmediği ve genel toplum katmanlarında karşılık bulmadığı gerçeği bize, var olan yapıların ve söylemlerin kısır bir döngü içerisinde hareket ettiklerini gösteriyor.

Yüksek öğretim kurumlarının temel hedefi olan gerçeklik bilgisi ve üretimi yerine, gizli/açık işlevsizleştirilme çabasının çokça Müslüman toplumlara zarar veriyor. Bu durumun özellikle, din ve felsefe üzerinden gerçeklik inşası iddiasında bulunan çevrelerden gelmesi ise sorunun Müslümanlar için ne denli derin olduğuna işaret ediyor.

https://guneydoguasyacalismalari.com/tr_tr/bilim-hakikat-ve-siyasal-gerceklik-science-truth-and-political-reality/

‘Sosyal Devrimler’ bağlamında Endonezya / Indonesia in the context of ‘social revolutions’

Mehmet Özay                                                                                                                             06.07.2026

Endonezya’nın, kompleks ve karmaşık modern siyasal tarihinde ‘devrim’ vurgusu dikkat çekici bir olgudur.

Öyle ki, devrim olgusunun birden fazla bağlamda ve bölgede ortaya çıkmış olması, merkez-çevre ilişkisinin, ülke bağımsızlığının daha ilk birkaç yılından başlayarak, ne denli belirleyici bir argüman olduğunu bize gösterir.

Fiziki devrim

Bu bağlamda, ‘devrim’lerden hangisinin, kime ve nasıl hizmet ettiği konusu siyasal çevrelerde tartışma konusu olmaya devam etmektedir.

Bunların başında ulus-devletin ‘hegemonik’ belirleyici vasfının temeli ve de göstergesi olarak,  ‘devrim’ olgusu ve söylemi resmi tarih yazımında karşımıza, ‘1945-1949 yılları arasında Hollanda krallığı’nın yeniden sömürge dönemini inşa etme sürecine doğrudan mücadeleyle karşılık veren ‘milliyetçi’ çevrelerin bu dönemi ‘fiziki devrim’ olarak adlandırmalarında karşılık bulur.

Söz konusu bu ‘fiziki devrim’, temelde Avrupa’daki 2. Dünya Savaşı’nda  siyasal egemenlik ve meşruiyetini İngiltere’ye borçlu olan Hollanda ve zorunlu olarak ona eklemlenen İngiliz ve Amerikan ordularının işgalci varlığına karşı, gerilla mücadelesi olarak adlandırılan sürece tekabül eder.

Bununla birlikte, resmi tarih içerisinde ne kadar yer aldığı tartışmalı olan ve çokça ‘yerel’ kaldığı anlaşılan diğer devrimsel gelişmeleri göz ardı etmek ise mümkün değildir.

Ulus-devlet inşasının hem, geniş Takımadalar halklarınca ve hem de, uluslararası çevrelerce kabulünde önemli bir rolü olan ‘fiziki devrim’in yanı sıra veya ötesinde, yerel/bölgesel özellikleriyle dikkat çeken devrimler, ‘sosyal devrim’ olarak anılır ve adlandırılır.

‘Sosyal devrim/ler’

Söz konusu bu devrimlerin bu özelliğini temelde, -önceki süreçler bir yana bıkarılırsa, en azından bağımsızlık ilânından yaklaşık altı ay sonra ortaya çıkan ‘sosyal devrim’ler ile örneğin 1948, 1953 gibi, devam eden dönemlerde, bu devrimlere benzer çabaları ortaya koyma siyasal ve kültürel arzusu ve isteği, -şu veya bu şekilde-, bugün dahi alternatif siyasal söylemlerde önemini korur ve tekrar edilir.

Endonezya’da ilk bağımsızlık ilânının ardından, “sosyal devrim”in ortaya çıktığını ilk defa, Açe’de duymuş ve okumuştum. Açe tarihsel ve toplumsal bağlamında bu ‘devrim’in, neye tekabül ettiğini tahmin etmek güç değildir.

Ancak, Cumbok Savaşı (Perang Cumbok) adıyla literatüre geçen ve bazı bölgelerde özellikle de, Kuzey Açe’deki yerel toplumsal-siyasal liderleri hedef alan bu ‘sosyal devrim’in, Açe sınırları içerisinde gerçekleşmiş olmasına konuşlanmış olmam, ötekileri gizli/açık göz ardı ettiğim anlamına geldiğini bugün açıkça fark ediyorum.

Bununla birlikte, bir süre sonra geleneksel İslam sultanlıkları olarak bilinen siyasal yapıların liderlerini hedef alan benzer bir siyasal olgunun yani, ‘sosyal devrim’in, Kuzey Sumatra’da da ortaya çıkmış olduğunu okumam ve duymamla birlikte, “Acaba bu devrimlerin içeriği nedir, neye tekabül ediyor, birbirinden farklılaşan yönleri nelerdir?” vb. sorular doğal olarak gündemimde yer almaya başlıyordu.

Açe’de, sosyal devrim’in aktörleri denilebilecek çevreler ve kurbanı olan çevrelerle yüz yüze geldiğim, bu çevreleri konu alan eserleri okumama rağmen, Kuzey Sumatra’daki gelişmeye uzunca bir süre yabancı kaldığımı söylemeliyim.

Yaklaşık, son beş yıldır üzerinde çalıştığım Muhammed Said (v. 1995), Tengku Luckman Sinar (v. 2011) ve bunlar çerçevesinde hem, bu isimlere yakın hem de, uzak diğer bireyler bağlamında, Kuzey Sumatra entellektüelleri ile ilgili çalışmalarım vesilesiyle giderek daha çok, bu bölgeyi etkisi altına alan ‘sosyal devrim’i, aktörlerini ve giderek daha çok eserleri ele alma imkânı buluyorum.

Bugünden, kendi bireysel tarihimde son yirmi yılıma dönüp baktığımda, Kuzey Sumatra’da halen etkisi şu veya bu şekilde hissedilen, anlatılara konu olan, gazetede köşe yazılarında gündeme taşınan bu siyasal ve toplumsal olgunun hem, kurbanı ve hem de, bu sürecin -şu veya bu şekilde- ortadan kaldırdığı yapıları, yeniden inşa etme gücünü kendinde bulan birkaç aktörü hayatlarındayken görebilme imkânına kaçırdığımı fark ediyorum.

Örneğin, bağımsızlık öncesinde dünyaya gelen ve 2011 yılında vefat eden Tengku Luckman Sinar’ı, Muhammad Tok Wan Haria’yı 2005, 2008 ve 2009 Kuzey Sumatra Eyaleti başkenti Medan’a ziyaretlerimde potansiyel olarak görebilme imkânım bulunuyordu.

Oysa, Sinar’ın çalışmalarının en başında gelen Seri Sejarah Serdang adlı çalışmayı Banda Açe’de, Ali Haşimi Kütüphanesi’nde gözden geçirmiş olmama rağmen, kendisiyle görüşme düşüncesi aklıma gelmemişti.

O dönem, Sinar’ı sadece bir yazar olarak kabul edip, Serdang tarihiyle ilgili kaleme aldığı bu eseri, Açe tarihi bağlamına dair içeriğiyle ele alma sınırlılığıyla hareket etmişim!

Sömürge dönemi öncesinde erken gençlik yıllarında dahil olduğu bağımsızlık hareketi ve ardından gazetecilik süreciyle Muhammad Tok Wan Haria’la 2023 yılında görüşme imkânı bulmuş olmakla birlikte, ilerlemiş yaşı ve konuşma yetisini büyük ölçüde kaybetmiş olması nedeniyle sohbet etmek imkânını kaçırmıştım.

Ve ardından, Tok Wan Haria da, 2025 yılı Ocak ayında vefat etmişti...

Kendini inşa: bildung

Başta Tengku Luckan Sinar olmak üzere, geleneksel saray çevresine mensup yaşını başını almış bunun yanı sıra, entellektüel kimlikleri ile Kuzey Sumatra ve Endonezya tarihine önemli veriler bırakmış bazı benzeri kişilerle görüşememiş olmamı, bugün önemli bir kayıp olarak değerlendiriyorum.

Bu kayıp, dönemi bizzat yaşamış, dönemle ilgili araştırmaları hiçbir akademik destek ve zorunluluk olmadan kendi çabalarıyla ortaya koymuş ve bu anlamda, Alman entellektüel evreninde önemli bir yer tutan ‘bildung’ kavramıyla tanımlanmayı hak eden bireylerin, bir araştırmacı olarak bana söyleyecekleri hususların otantikliği, sahiciliği, kendiliğindenliğinin önemini göz ardı etmek mümkün değildir.

Her ne kadar, bu isimlerin kaleme aldıkları eserler, ilgili gazetelerdeki köşe yazıları bana, bilmeyi arzu ettiğim hususları aktarma konusunda aracı olsalar da, yüz yüze gelmenin, tarihsel kişiliklerin psikolojisini hissetmenin, söylem güçlerine tanık olmanın kendi başına anlamı olduğuna kuşku bulunmuyor.

Luckman Sinar özelinden bahsedecek olursam, ‘sosyal devrim’in doğrudan hedefi olmuş bir aileye mensubiyeti onu, yukarıda zikrettiğin diğer iki isimden ve benzerlerinden ayırt etmemize yol açıyor.

Ve hatta, bu ayrımın bir zorunluluk olarak ortaya konması gerektiğini iddia ediyorum.

Sinar’ın mensubu olduğu ailenin yani, Serdang Sultanlığı’nın 1946 yılının hemen başlarındaki siyasal gelişmelerin ‘yıkıcı’ veya devrimci’ boyutundan kurtulmalarına karşılık, geleneksel ve siyasal varlıklarını ve bunun içerdiği kurumsal ve maddi koşullarını yitirmeleri, devrim’in etkisinin ne denli önemli ve de kalıcı olduğuna işaret ediyor.

Bunun yanı sıra, Kuzey Sumatra’daki örneğin, Langkat, Deli, Asahan gibi diğer sultanlık ailelerinin aynı dönemde, ‘yıkıcı’ ve ‘devrimci’ unsurlara doğrudan tanık olmaları, bize bölgenin bütüncül bir şekilde ele alınması gerektiğini ortaya koyuyor.

Günümüzde, Kuzey Sumatra’da belli ölçüde yeniden var olabilme şartlarını konuşan, tartışan ve bu imkânın kurumsal yapılaşmalarını ortaya koyma modeli üretme uğraşındaki, geçmişte bölgede kayda değer rol oynadığı ileri sürülebilecek bu geleneksel yönetim çevrelerinin bugünkü fertlerinin çabalarının, resmi tarihin sürekli gönderme yaptığı ve meşruiyetinin temeli olarak ortaya koyduğu tarih anlayışına ne tür katkısı olup olmadığı üzerinde durup dünüşünülmeye değer bir konudur.

https://guneydoguasyacalismalari.com/tr_tr/sosyal-devrimler-baglaminda-endonezya-indonesia-in-the-context-of-social-revolutions/

Coğrafi tanımlama çabası olarak ‘Kuzey Sumatra’ / ‘North Sumatra’ as an effort at geographical definition

Mehmet Özay                                                                                                                             03.07.2026

Bugün, Endonezya Cumhuriyeti sınırları içerisinde yer alan Kuzey Sumatra, gayet ilginç boyutlarıyla dikkat çekiyor.

Coğrafi sınırlama ve tanımlamaları, tarihsel ve geleneksel olarak kendilerine ev sahipliği  yaptığı, farklı etnik ve toplumsal grupların varlığı, siyasal ve toplumsal değişimlerin aldığı hâl ve yönelim, bölgenin dikkatle incelenmesi gerektiğini ortaya koyuyor.

Bu hususların sadece, tarihin belirli bir dönemiyle sınırlı olmadığı aksine, uzun dönemli gelişmelerin adına, ‘dün’ dediğimiz olgunun, uzak döneminden yakın dönemine değin, geniş bir zamansal yapıyı bünyesinde barındırdığı söylemek yanlış olmayacaktır.

Aynı şekilde, bünyesinde İslam öncesi, İslamlaşma, sömürgeleşme, ulus-devlet yapılaşması bağlamında, yeni veya modern siyasal unsurları barındıran, gayet dinamik siyasal ve toplumsal değişimler zincirini de sunmasıyla önem arz ediyor.

Bu çerçevede, coğrafi tanımlama bağlamında bazı hususlara kısaca değineceğim...

Coğrafyi tanımlama

Bir coğrafi tanımlama olarak yani, Sumatra’nın ‘Kuzey’i olarak yapılan göndermenin sorgulanabilir olması dikkat çekicidir.

Bir başka ifadeyle söylemek gerekirse, bugün Kuzey Sumatra olarak adlandırılan coğrafya parçasının, tarihsel olarak, Kuzey Sumatra değil de, Doğu Sumatra olarak adlandırılmış olması, bize bunun sıradan bir coğrafi bilgi yanlışı ve tanımlaması mı, yoksa farklı bir nedenle ortaya konulmuş bir kasıtlılık mı olduğunu ortaya koyuyor.

Bu durum, bize hangi siyasal yapının, hangi dönemsel şartlar altında, ekonomik ve toplumsal gerçekliği dikkate aldığı veya söz konusu bu ekonomik ve politik gerçekliği yapılandırma arzusunda olduğuyla ilişkililiği üzerinde durmamız gerektiğini hatırlatıyor.

Yani, ortada sıradan ve gelişigüzel bir şekilde ortaya konulan bir Kuzey Sumatra ve/ya DoğuSumatra olgusu bulunmuyor.

Kuzey Sumatra coğrafi tanımlamasının bir diğer dikkat çeken yönü örneğin, Açe’nin, aynı ‘kuzey’ içerisinde yer aldığı coğrafya bilgimiz ve verili fiziki yapının ortaya koymasına rağmen, ‘Kuzey Sumatra’ kavramının Açe’yi içermediği görülür. Oysa, Açe mevcut literatürde ‘northern tip’ olarak tanımlandığı konusunda gayet keskis bir konsensüs olduğunu biliyoruz.

Oysa, çeşitli tarihsel parametreler ve bunların gizli açık içinde barındırdığı sosyal, ekonomik ve demografik unsurlarıyla ortaklığı temelde Açe’yi, Kuzey Sumatra’ya dahil etmeyi de gerekli kılıyor.

Coğrafi tanım etrafında gündeme gelen tartışma ya da, daha doğrusu tartışma talebi-, Kuzey Sumatra’nın kendinde dinamik özellikleriye ilgilidir.

‘Malay’ kavramı

Bu çerçevede, insan stoğu bağlamında değerlendirildiğinde Kuzey Sumatra’nın adına, ‘Malay’ denilen sözde etnik yapıyla birlikte anılması, coğrafya ve insan stoğu ilişkisinin tarihsel derinliğiyle alâkalıdır.

Bu noktada, ‘Malay’ kavramının ‘Malezya’ ile ilişkili olmadığını bir kez daha hatırlatmakta yarar var. Malezya’nın bir ulus-devlet, Malay kavramının ise, çok daha geniş coğrafi sınır ve insan stoğunu içinde barındırdığının farkında olmamız gerekir.

Malezya ulus devleti içerisinde yer alan insan stokları içerisinde, ‘Malay’ birimine gönderme yapıldığı söylenerek, bir tür haklılık payı iddiasında bulunulsa da, bunun ‘Malay’ kavramından anlaşılması gereken hususlardan sapmaya -kasıtlı veya kasıtsız- gayet müsait oluşu dikkatli olmamızı gerektiriyor.

Yakından tanık olunduğu üzere, temelde bu farkında olunamayış, gayet keskin ve köklü bir siyasal bilinçsizlik olgusuyla karşı karşıya olduğumuzu gösterdiği gibi, gizli/açık bir tür tarihsel boyutların her türlü parametreleriyle ilgili bir manipülatif tavrın varlığına da gönderme yapıyor.

Kuzey-Doğu dikotomisi

Antropolojik bir veri olarak, Malay kavramının içinde barındırdığı toplumsal ve kültürel çeşitlilik ve bu çeşitlilikleri bünyesinde barındırabilme gücü karşımıza, coğrafi gerçeklik olarak Kuzey Sumatra olgusunu çıkardığı gibi, aynı zamanda bu çeşitlilik üzerinde gizli/açık kırılgan bir algı oluşturma noktasında, Kuzey Sumatra-Doğu Sumatra dikotomisini de çıkartmaktadır.

Kuzey Sumatra’nın, insan stoğu ve coğrafi yapısı bağlamındaki tartışmanın, bölgeyi tanımlama sürecinin çokça, dış etkenlerle ilgili olduğu tarihsel bir veri olarak elimizde mevcuttur.

Bir başka ifadeyle söylemek gerekirse, Kuzey Sumatra, Doğu Sumarta tanımlamaları bölge toplumlarından ya da siyasal yapılarından ziyade, dışarlıklı çevrelerin örneğin, Avrupalı denizci milletlerin ve bunların, uzun tarihi süreçte, bölgede tesis ettikleri siyasal yapıların coğrafi tanımlama arzusu ve de ihtiyacından neşet etmiştir.

Benzer şekilde, modern siyasal yapılaşma dönemde yani, yirminci yüzyılın ortasından itibaren, bölgeye yönelik merkez-çevre ilişkilerinin ve bu ilişkilerin bünyesinde barındırdığı, tüm ekonomi politik yapıların etkisiyle de, benzeri sürecin bir şekilde devam ettirildiği görülür.

Kuzey Sumatra bağlamında ortaya konulan coğrafi tanımlama çabalarının, toplumlar ve coğrafya ilişkisine dair dikkat çekici ipuçları sunduğunu söylemeliyim.

Bu tanımlamanın, bölgede yaşayan toplumların dışında ve ötesinde, dışarlıklı grupların içerisinde antropolojik ve sosyolojik boyut kadar, ekonomi politik olguları da barındıracak şekilde gündeme getirildiğini söylemek gerekir.

Bu çerçevede, Kuzey Sumatra’nın hem, bölgenin kendi tarihsel süreçleri hem de, bu tarihsel süreçlerine belirli bir dönemde eklemlenmiş olan Batı Avrupa’daki denizci milletlerinde ortaya çıkan özellikle, ekonomi politik gelişmelerle ilgili boyutu bize, bu bölgenin önemi konusunda ipuçları sunuyor.

Benzer önemin, yukarıdaki tarihsel süreçle kıyaslandığında bize çok daha yakın olduğuna kuşku olmayan, modern ulus-devlet yapılaşmasında neye tekabül ettiği gerçeklikle bağını da gayet dikkatlice ele almak gerekiyor.

https://guneydoguasyacalismalari.com/tr_tr/cografi-tanimlama-cabasi-olarak-kuzey-sumatra-north-sumatra-as-an-effort-at-geographical-definition/

“Budaya dan adat istiadat: Lensa T.L. Sinar”,

Mehmet Özay – Faisal Riza                                                                                                     25.06.2026 

Opini singkat ini, secara kritis, membahas kontribusi intelektual almarhum Tengku Luckman Sinar (1933-2011). Di sini, kita secara singkat membahas apa yang dipertahankan Sinar dalam usaha dan wacana intelektual pribadinya sepanjang hidupnya. Untuk tujuan itu, minat utama kita adalah dua konsep, yaitu adat dan budaya Melayu, yang diyakini dapat memberikan pemahaman yang cukup logis dan bermakna tentang gagasan-gagasan beliau.

Dalam hal ini, kami menyadari bahwa isu-isu budaya dan adat dalam tulisan Sinar telah dipelajari oleh akademisi dan peneliti lain selama 15 tahun terakhir sejak wafatnya. Dan kita dapat menyebut individu-individu ini sebagai ‘peneliti yang terinspirasi oleh Sinar’. Selain itu, terlepas dari ketulusan kami, kemungkinan ada beberapa kelemahan dalam pemahaman dan interpretasi kami.

Budaya dan adat istiadat, sebagai fenomena sosiologis, sangat penting bagi masyarakat manusia. Dalam hal ini, perlu dikemukakan bahwa kedua komponen ini memainkan peran penting baik dalam ontologi maupun epistemologi. Dengan mengatakan ini, tentu saja kita tidak mengabaikan dimensi agama atau religiusitas. Memang, budaya dan adat istiadat merupakan komponen yang tak terpisahkan dari agama, sebagaimana yang telah diamati secara historis di seluruh Kepulauan Melayu. Namun, dalam makalah interpretatif singkat ini, kami ingin membahas kedua komponen tersebut melalui pemahaman kami tentang pemikiran almarhum Sinar. Pada awalnya, dapat dikatakan bahwa budaya dan adat istiadat menempati tempat yang signifikan dalam tulisan dan pemikiran Sinar.

Tokoh terkemuka

Tengku Luckman Sinar adalah seorang tokoh terkemuka, dibesarkan dalam keluarga kerajaan Serdang. Beliau mengabdikan seluruh hidupnya untuk mempelajari dan menghidupkan kembali budaya dan adat Melayu. Inspirasinya bukan hanya keluarganya sendiri, tetapi juga budaya Melayu secara umum, baik di Sumatera Utara maupun di luar negeri.

Beberapa peneliti, seperti Eldin (2016) menggambarkannya sebagai “pemimpin tradisional komunitas Melayu Sumatera Utara”. Dan ia menghabiskan hidupnya untuk mempelajari, menganalisis, dan merekonstruksi budaya Melayu di Sumatera Utara. Upayanya secara luas dianggap berharga bagi orang-orang dari berbagai lapisan masyarakat, menginspirasi mereka untuk menghidupkan kembali nilai-nilai budaya Melayu.

Istilah ‘budaya’ dan ‘adat’ yang digunakan di sini harus dipahami secara umum, yaitu mencakup seluruh siklus hidup masyarakat Melayu. Tanpa membahas perbandingan antar masyarakat Melayu, kita akan meneliti langkah-langkah Sinar dan sejauh mana ia mengembangkan gagasan untuk menghidupkan kembali tatanan budaya Melayu. Tidak diragukan lagi, ketertarikannya dimulai di tanah kelahirannya sendiri. Secara bertahap, ketertarikan itu meluas ke wilayah-wilayah terdekat, termasuk masyarakat yang secara historis menetap di sepanjang zona pesisir Selat Malaka dan di Sumatera Utara dan Timur. Kita dapat secara singkat berpendapat bahwa masyarakat yang tidak menganggap diri mereka sebagai ‘Melayu’ secara nama, bagaimanapun, memiliki tatanan budaya yang sama dengan yang dibahas oleh Sinar. Dan usulan Sinar mengenai adat Melayu pada dasarnya bersifat transregional. Dengan kata lain, usulan ini tidak terbatas pada wilayah Sumatera Utara, tetapi menjangkau seluruh dimensi geografis Kepulauan Melayu. Dan memang, beberapa referensi sejarah mendukung argumennya secara netral.

Tidaklah salah jika dikatakan bahwa Sinar bermaksud untuk secara pasti dan bertahap membangun kembali sistem adat. Ia menetapkan standar untuk wacana akademis dan intelektualnya sendiri dan menyebarkan ide-idenya melalui berbagai saluran. Kami berpendapat bahwa Sinar tidak hanya mempelajari tetapi juga secara signifikan menginternalisasi adat Melayu dan tetap menjadi pengamatnya sepanjang hidupnya. Proses ini sendiri sangat penting dan bermakna. Bahkan tanpa melihat hasilnya, apakah ia berhasil atau tidak, proses ini menyaksikan sebuah usaha intelektual. Ia mengoperasionalkan pengetahuan abstraknya dengan mempraktikkan semua pengetahuan yang telah dikumpulkan melalui institusionalisasi yang berbeda, dimulai dari lingkungan keluarganya sendiri.

Pada tahap ini, kami berpendapat bahwa Sinar adalah seorang intelektual yang lebih ‘berorientasi ke dalam’ (inward-looking) daripada ‘berorientasi ke luar’ (outward-looking). Sebagaimana terlihat dalam beberapa sumber, seorang intelektual yang berorientasi ke dalam adalah seorang pemikir yang terutama berfokus pada pengetahuan diri, lanskap mental batin mereka, dan introspeksi mendalam. Dengan kata lain, ia menghasilkan kekuatan melalui sumber budaya dan intelektualnya sendiri. Wacana-wacananya pada dasarnya bersifat reaksioner. Namun, yang ia tekankan adalah kekuatan batinnya terikat pada entitas sosialnya sendiri.

Mungkin ini terasa seperti pernyataan yang sudah pasti, tetapi kita tidak boleh ragu untuk menyatakan di sini bahwa karya-karya Sinar, sebagai refleksi pemikirannya, tampaknya bertujuan untuk membangun organisasi sosial yang, tanpa diragukan lagi, mencakup budaya dan adat istiadat. Upaya retrospektifnya, pada kenyataannya, diperlukan untuk mewujudkan pembangunan kembali ini. Kemungkinan besar proses ini juga berkontribusi pada 'pembangunan kembali pribadi' dirinya sendiri. Di sini saya terpaksa menggunakan atau menyarankan konsep Jerman "bildung". Artinya, tahapan-tahapan berurutan dalam kehidupan seseorang membantu pertumbuhan kematangan intelektual individu dan, dalam arti itu, kedewasaan.

Dalam hal ini, jelas bahwa Sinar juga mengajak masyarakatnya sendiri menuju kemajuan intelektual ini melalui tindakan, organisasi, dan gagasan yang ia gagas atau yang ia sumbangkan secara konstruktif. Dan upayanya, dalam konteks sosial-budaya, berfungsi untuk menciptakan stabilitas, yang kemudian terganggu oleh berbagai gangguan sosial. Dan itu adalah proses transformasi yang lambat namun pada dasarnya dinamis. Ada juga anggapan bahwa tangan yang tak terlihat berperan dalam persiapan Sinar untuk jabatannya di masa depan. Ia meningkatkan reputasi Melayu sebagai inovator di Sumatera Utara dan memperluasnya melampaui batas-batas budaya Melayu. Usahanya dalam bidang budaya dan adat istiadat merupakan penyempurnaan dari hal tersebut, yang dibentuk oleh berbagai pengaruh dan persaingan. Namun demikian, apakah masyarakat Melayu menyadarinya atau tidak, itu adalah masalah lain.

Pembangun sistem dan keadilan budaya

Sinar adalah seorang pembangun (bukan dekonstruktor), seorang pembangun system (system builder), seorang yang teguh percaya pada budaya dan adat istiadat. Ia berpikiran terbuka dalam memahami sistem di luar konteks Melayu, dan ia meneliti komunitas lain di Sumatera Utara, seperti yang dinyatakan oleh Edy Ichsan (2016). Ia menyadari nilai-nilai ontologis dan epistemologis mereka. Ia tidak mewakili kecanggihan intelektual (intellectual sophistication) tetapi dengan tulus optimis tentang komitmen intelektualnya. Dan di sini kami menyarankan beberapa konsep untuk menggambarkan karya, ide, dan tujuan ambisiusnya. Konsep-konsep tersebut adalah “sosialisasi budaya” (cultural socialization) dan “keadilan budaya” (cultural justice). Mungkin, saya akan menambahkan beberapa konsep lagi selama pembacaan saya.

Terlihat bahwa Sinar menggunakan kedua konsep tersebut secara bersamaan. Misalnya, dalam salah satu tulisannya yang terbaru (2005), ia menyatakan “… Adat dan budaya yang kita miliki saat ini telah ditambah, dimodifikasi, dan diuji selama ratusan tahun”. Dalam konteks ini, patut dikemukakan bahwa ketekunan Sinar dalam studi budaya sangat jelas. Dan ia membuktikannya sepanjang karya dan aktivitasnya. Karya intelektual dan akademiknya mencakup periode dari awal tahun 1950-an hingga ia meninggal pada tahun 2011. Upayanya mengarah pada perkembangan pemikiran budaya Melayu. Upaya Sinar sangat penting karena, untuk waktu yang lama, terjadi interaksi antara budaya Melayu—komponen-komponennya, sumber-sumber nyatanya, dan lain-lain—dengan berbagai faktor yang muncul dalam lingkungan sosialnya melalui pengaruh eksternal.

https://epaper.waspada.co.id/reader/157

Waspada, 25 June 2026 (Kamis), Opini, B2.

https://guneydoguasyacalismalari.com/tr_tr/budaya-dan-adat-istiadat-lensa-t-l-sinar/