Seyyid Muhammed Naquib al-Attas Hoca Vefat etti / Sayyid Muhammad Naquib al-Attas Passed Away

Mehmet Özay                                                                                                                             08.03.2026

Ramazan’ın 19. günü, yani bugün akşam saat 6.47’de vefat eden Naquib Hoca’yı Rahmetle anıyorum. Ruhu şad olsun.

Seyyid Muhammad Naquib al-Attas Hoca, Malay dünyasının son yüzyılında yetişen önemli bilim adamlarından, entelektüellerden, düşünürlerden biriydi.

20 yüzyılın, son derece çalkantılı dönemi olan 1930’ların hemen başında (1931), Cava Adası’nın batısında Bogor’da dünyaya gelen Naquib Hoca, Hadrami Arab aile geleneğine mensubtur.

Baba tarafı ‘Al-Attas’, anne tarafı ‘Al-Aydarus’ ailesinden olması, onun, iki kanattan Hadrami Arab geleneğinin temsilcisi olduğunu gösterir.

Bu anlamda, seyyid unvanını taşıyan önemli bir bilim adamı olması ile dikkat çekerken, yaşanan göçler, ulus-devletler süreçleri sonrasında Malezya ‘ulus-devlet’ kimliğini taşısa da, bunun ötesinde ve dışında, kendine özgü (unique), otantik ve evrensel bir Müslüman birey olarak tarihte yer alacağına kuşku bulunmuyor.

Naquib Hoca’yı tanımak için, biraz Hadhrami ailelerinin yapısından haberdar olmak gerekir...

Hz. Hasan kolundan Peygamber neslinden olmaları, 10. yüzyılda Basra’dan başlayan göç süreçlerinin önce Yemen’in Arab Denizine bakan güney sahil şeridinin ortasında, Hadhramaut bölgesinde ve özellikle de, Tarim vb. bölgenin öne çıkan şehir ve kasabalarında varlık sürmelerine yol açarken, zamanla yine sosyal-ekonomik ve dini-siyasal nedenlerle göç süreçlerinin bir yönü Malay Dünyası’na ulaşması bugün içinde Naquib Hoca’nın bulunduğu Hadrami aileleri geleneğinin oluşmasına neden olmuştur.

Naquib Hoca’nın ailesinin bugün Endonezya adıyla anılan ulus-devletin merkezi denilebilecek Cava Adası’nın batısında Bogor’da yerleşik olmasına rağmen, başta Cava olmak üzere Singapur, Sumatra, Malay Yarımadası gibi bölgenin önemli bölgelerindeki Hadrami aileleriyle yakın ve doğrudan ilişkileri kurmalarına mani olmamıştır.

Temelde, Hadrami ağı (Hadhrami network) olarak adlandırılan bu süreç, seyyid ailelerinin birbirleriyle temasına işaret ettiği gibi, taşıdıkları misyonun bu kanallar ve ağlar vasıtasıyla bölgedeki diğer Malay toplumlarına ulaşmasına da vesile olmuştur.

Bahsi geçen adalar başta olmak üzere diğerlerinde de, Hadhrami ailelere yönelik hürmet, ihtiram bunu teyit anlamındadır.

Salt, ‘seyyid ailesine mensubiyet’ ile kalmayan bunun ötesinde, İslami bilimler başta olmak üzere ‘seküler’ bilimler konusunda ortaya koydukları çaba, yapılaşma onları yine, Malay Müslümanlar kadar, Müslüman olmayan toplum kesimleri nezdinde de, önemli bir toplumsal grup olmalarına neden olmuştur.

Dini, bilimsel alandaki varlıkları kadar, Hadrami ailelerinin özellikle küçük aile işletmeleri şeklinde başlayan ‘ticari’ faaliyetleri, sahip oldukları geniş iletişim ve etkileşim ağı ve Müslüman toplumlar arasındaki kabul edilebilirlikleri zamanla onları, bölgenin önemli liman şehirleri başta olmak üzere ticarete konu olan yerleşimlerinde bir ekonomik yapılaşmanın oluşmasına da katkıda bulunmuştur.

Yukarıda dikkat çektiğim üzere, Naquib Hoca’nın doğduğu yılların kendine özgü koşulları, önce Endonezya ve ardından, Malay Yarımadası’nda yaşanan bağımsızlık süreçleri onun hem, göç ve ardından hem de, eğitim süreçlerinin farklı yapılaşmalara konu olmasını sağlamıştır.

Naquib Hoca’nın gençlik ve erken yetişkinlik yıllarında İngiltere’de askeri akademide okuduğuna tanık oluruz. Ardından, akademi ve bilim dünyasına geçişini, ‘kader’ ve/ya kayda değer ‘tarihi bir şans’ olarak değerlendirmek gerekir.

Bunun temel nedeni, akademi dünyasına geçişiyle birlikte, Naquib Hoca sahip olduğu bireysel, zihinsel, düşünsel niteliklerini yansıtacağı farklı bilim alanlarında söz sahibi olmasına yol açmasıdır.

Naquib Hoca’nın dilbilim, tarih, el yazmaları, felsefe başta olmak üzere çalışmalarının yanı sıra, özellikle hat, kara kalem / mimari çizim gibi güzel sanatlar alanında da, önemli yeterliliğe sahip olduğunu ortaya koyduğu bugün çok açık bir şekilde görülmektedir.

Bu bilim alanlarındaki kabiliyeti, yeterliliği onun akedemi dünyasında yönetici sıfatıyla da oynadığı rollerde kendini ortaya koyar.

Önce, Malezya Ulusal Üniversitesi (Universiti Kebangsaan Malaysia-UKM) ve ardından, Uluslararası İslam Üniversitesi bünyesinde Uluslararası Islam Düşüncesi ve Medeniyeti Enstitüsü’nün (International Institue of Islamic Thought and Civilisation-ISTAC) kurucu müdürü olmasında tanık olunur. 

Naquib Hoca’nın, UKM’de oynadığı rolün başlı başına önemli olmasına karşılık, onun sadece geniş Malay dünyasında değil, küresel anlamda Malay çalışmalarıyla ilgilenen tüm çevreler tarafından tanınırlılığına neden olan ikinci yani, ISTAC’ın kurulmasıyla gelişme gösteren süreçtir.

Naquib Hoca’nın çocukluk ve gençlik yıllarında karşılaştığı ya da maruz kaldığı çalkantılı dönemin bir benzeri, onun ilerleyen yaşlarında bir başka bağlamda karşısına çıkmıştır.

‘Kaderin bir cilvesi olarak’ adlandırabileceğimiz bu süreç, Naquib Hoca’nın akademi kurumundan ‘zorunlu emekliliği’ anlamına gelse de, çalışmalarını vefatına yakın döneme kadar sürdürdüğüne tanık olunur.

Naquib Hoca’nın cenazesi yarın sabah al-Taqwa camiinde kılınacak cenaze naması sonrasında,  Bukit Kiara mezarlığı’na defnedilecek.

Bugün akşam saatlerinde vefat eden Naquib Hoca’ya Allah’tan rahmet diliyorum. Makamı cennet olsun.

https://guneydoguasyacalismalari.com/tr_tr/seyyid-muhammed-naquib-al-attas-hoca-vefat-etti-sayyid-muhammad-naquib-al-attas-passed-away/